Tuesday, August 25, 2026

Parents’ Love, Interference, and the Regret That Comes Too Late

That day, while casually talking with a well-wisher, the topic of conflicts within families came up. We began discussing the tension and disagreements that arise in relationships between parents, their son, and the son’s wife—and, particularly, the interference of parents in these relationships.
During the conversation, the well-wisher said something that stayed with me:
“Sometimes I feel, how much can a mother talk? How much are we supposed to listen?”
At first, this statement seems perfectly natural. Every person has a limit. Just because someone is our parent does not mean that we must agree with every opinion they have, accept every suggestion they make, or surrender to everything they say. Once a son grows up, he has his own thoughts, decisions, responsibilities, and life.
But then the same well-wisher made another very important point:
“If we don’t listen, tomorrow, when they are no longer there, we may regret how much we spoke back to them.”
That thought truly touches the heart.
Because we rarely accept, while our parents are alive, the reality that they will not be with us forever. We take them for granted. They are there; they will talk, sometimes get angry, sometimes give advice, and sometimes disagree with our decisions. All of this becomes so familiar that we realise their true value only after they are gone.
But there is another side to this thought.
When parents are no longer there, a son may regret:
“Mom and Dad were talking to me, and I got angry with them. They tried to tell me something, but I refused to listen. They tried to explain things to me, and I answered them back.”
But the question is—does only the child experience regret?
Can parents, toward the final stage of their lives, not have questions of their own?
“How much did we lecture our son?”
“How much did we stop him from doing things?”
“Even after he grew up and became independent, did we accept him as an independent individual?”
“Did we interfere more than necessary in our son’s marriage, his decisions, and his family life?”
“Did we use our position as parents to impose our authority on him?”
“Did we constantly make him believe that because he is our son, he must always listen to us?”
And the most important question:
“Did we, in our ego, try to clip our son’s wings?”
These are difficult questions. But that is precisely why they need to be asked.
A parent’s love is one of the most beautiful emotions in the world. But there is a very thin line between love and possessiveness. Once that line is crossed, love gradually turns into interference. Care turns into control. Guidance turns into commands. And the thought, “I want what is best for my child,” unknowingly becomes, “My child must live exactly the way I want him to.”
When a child is young, parents should teach him, guide him, point out his mistakes, and discipline him. That is natural because parents are responsible for giving direction to a child at that age.
But when the child grows up, circumstances change.
He begins making his own decisions. A wife enters his life. He builds his own family. His responsibilities increase. He has his own financial, social, and emotional decisions to make. His life begins to take its own direction.
At this point, parents need to accept an extremely important role—the role of a guide, not a controller.
If the son asks for advice, give it. If he shares a problem, stand by him. If he is making a mistake, lovingly warn him. But do not insist that your opinion must be final in every decision.
Because when a son grows up, it does not mean he stops being his parents’ son; it simply means that he becomes an independent individual.
Understanding this is as important for parents as it is for children.
Children too should not take the attitude that, “Because they are my parents, everything they say is irritating.” They should try to understand their parents’ experience, concern, and love. Not every suggestion is interference, and not every disagreement is an insult.
But the other side is equally true—saying, “We are the parents, therefore we must always be right,” is not correct either.
Being older does not always mean being right.
Having more experience does not give someone the right to control another person’s life.
Being a parent does not mean becoming the owner of a child’s life.
And being a son does not mean giving up the freedom to make his own decisions for the rest of his life.
This becomes especially important when parents interfere in their son’s married life. After marriage, the son’s life is no longer limited to the role of “son.” He is also a husband and a partner, and his wife’s feelings are equally important.
A mother has known her son since the day he was born. His wife, however, sees him as her life partner. Comparing these two relationships is itself wrong.
A mother’s place is different, and a wife’s place is different.
A mother has every right to love her son; a wife has every right to build an independent life with her husband.
There is no need for these two relationships to be in conflict. Conflict begins when one relationship starts exercising ownership over another.
If the thought, “He is my son, so he must listen only to me,” leads parents to control every decision he makes, then it is no longer love; it becomes control.
And no matter how much control is exercised in the name of love, it can eventually make the other person feel suffocated.
If a son is constantly told, “You must listen to us,” “Nothing in your life should happen without our approval,” or “You exist because of us, so we should make the decisions too,” one day a question may arise in his mind:
"Where exactly is my own life?”
That feeling can be extremely dangerous.
Because the son does not necessarily become rebellious. Sometimes, he simply becomes emotionally distant.
Outwardly, he continues speaking to his parents, but inwardly he moves away. He meets them but stops sharing his heart with them. He respects their presence but stops accepting their opinions.
And then the parents say:
“Our son has changed.”
But perhaps the real question is—did the son change, or should the way the relationship worked have changed?
Many families experience this contradiction: parents teach their child to fly, but once he begins flying, they try to pull him back into their hands.
Parents educate their child, give him values, help him stand on his own feet, and teach him how to face struggles. But when that same child begins making decisions about his own life, if his independence suddenly frightens them, then perhaps we need to ask ourselves:
“Did we really give him freedom, or did we simply make him capable while keeping him under our control?”
If you give someone wings, you must also give them the sky.
It is natural to want your child to fly but still return home. But the fear that he must not fly because he may move away from you can turn love into a prison.
Another serious issue is parental ego.
“I have done so much for him.”
“I raised him.”
“I spent my entire life for him.”
“So he must listen to me.”
There may be emotional truth in these statements. Parents truly do make sacrifices. But those sacrifices cannot become a claim over the child’s entire life.
The sacrifices parents make for their children are a part of love; they are not a lifelong contract giving them ownership over the child’s freedom.
Children should recognise their parents’ sacrifices, remain grateful, and care for them—absolutely.
But gratitude is not slavery.
And parental love is not ownership.
This brings us back to the second meaning of that well-wisher’s words:
“Tomorrow, when they are no longer there, we may regret how much we spoke to them.”
Yes, a child may experience that regret.
But I believe parents too may one day regret:
“Why did we suppress our son so much?”
“Why didn’t we allow him to live according to his own wishes?”
“Why did we interfere so much in his family life?”
“Why did we consider him wrong simply because he made a decision different from ours?”
“Why did we emotionally hurt him because our ego was wounded?”
“Why did we love him less simply because he did not agree with us?”
And perhaps the most painful question of all would be:
“Did we really want our son to listen to us out of fear all his life, or did we want him to trust us out of love?”
There is a huge difference between the two.
There is a world of difference between a child who listens out of fear and one who listens out of love.
Out of fear, he will obey your commands; out of love, he will ask for your opinion.
Out of fear, he will stay physically close; out of love, he will remain emotionally close.
Out of fear, he will serve his parents; out of love, he will find happiness in caring for them.
Therefore, instead of telling a child, “Listen to me,” parents should learn to ask:
“What do you think?”
“We feel this is right, but ultimately, it is your life. Think about it and make your decision.”
Such a statement does not weaken a relationship—it strengthens it.
Because it contains love, trust, and respect for the child’s individuality.
Children too should respect this changing role of parents. Independence does not mean pushing parents away. Building an independent family does not mean forgetting one’s parents. Making one’s own decisions does not mean insulting one’s parents.
Both sides need understanding.
Parents should reduce authority and increase affection.
Children should reduce opposition and increase communication.
Parents should offer advice instead of giving orders.
Children should calmly explain their position instead of angrily walking away.
Parents should accept not merely, “He is my son,” but also, “He is an independent individual.”
And children, instead of dismissing their parents as “old-fashioned,” should try to understand, “What emotion is their concern coming from?”
Because ultimately, every relationship comes down to one truth—people are not with us forever.
Parents will one day leave this world.
Children too will one day grow old.
The things we spend hours arguing about today may seem insignificant a few years from now. But the harsh words spoken during those arguments, the emotional pain caused, and the trust that was broken may never return.
Therefore, the thought, “Tomorrow I will regret it when they are gone,” should not belong only to children.
Parents should carry that awareness too.
Tomorrow, when their son is no longer close to them, he should not remember their words; he should remember their love.
Tomorrow, he should remember their trust more than their decisions.
Tomorrow, he should be able to say:
“My parents allowed me to make mistakes, but when I fell, they picked me up. They gave me advice, but kept my life in my own hands. They loved me, but they never imprisoned me.”
What greater form of parenting could there be?
Parents give their children life, raise them, and help them stand on their own feet. That is one of the greatest sacrifices of their lives. But the true fulfilment of that sacrifice comes when they can watch their child stand independently and choose his own sky.
It is easy to clip a child’s wings and keep him close.
But when he spreads those wings and flies far away, being able to say,
“Go. Your sky belongs to you. We will always be here,”
requires true love.
And finally, whether we are parents or children, everyone should ask themselves one question:
“Are we speaking to win this relationship, or to preserve it?”
Because in every family argument, it is not always that one person wins and another loses.
Sometimes both people win the argument, but the relationship loses.
And sometimes, when one person remains a little quiet, listens patiently to the other, and puts their ego aside for a moment, nobody loses. Instead, the relationship wins.
Parents should listen to their children.
Children should listen to their parents too.
But “listening” and “agreeing” are two different things.
Listening is respect.
Agreeing is a decision.
And every adult has the right to make their own decisions.
That is why relationships need a beautiful balance—the experience of parents, the independence of the child, the dignity of the wife, and the protection of everyone’s emotions.
In a home where this balance exists, disagreements may remain, but differences of heart do not develop.
And ultimately, no one should reach the final stage of life carrying the regret:
“I loved my people deeply, but in the name of my love, I hurt them deeply.”
Instead, there should be one sense of satisfaction:
“I loved my people, understood them, forgave their mistakes, acknowledged my own mistakes, and valued their lives more than my ego.”
Because, in the end, our arguments, stubbornness, opinions, and ego will not go with us.
What remains with us is the love we gave, the relationships we protected, and the memories we left in another person’s heart.
So let us pause for a moment today.
Let parents give their children a little more freedom.
Let children listen to their parents with a little more love.
Let husbands and wives understand both sides.
And let everyone make one decision together:
“Let us cherish our relationships while our loved ones are still with us, because regret after someone is gone can never bring a relationship back.”

**Author: Amit Ashok Parab** 

आई-वडिलांचे प्रेम, हस्तक्षेप आणि उशिरा जाणवणारा पश्चात्ताप

त्या दिवशी एका हितचिंतकाबरोबर सहज गप्पा मारताना घरात होणाऱ्या वादांचा विषय निघाला. विशेषतः आई-वडील, त्यांचा मुलगा आणि मुलाची पत्नी यांच्या नात्यांमध्ये निर्माण होणारा ताण, मतभेद आणि त्यामध्ये आई-वडिलांचा होणारा हस्तक्षेप यावर चर्चा सुरू झाली.
बोलता बोलता त्या हितचिंतकाने एक वाक्य म्हटले—“कधी कधी वाटतं, किती बोलते आई! आपण किती ऐकून घ्यायचं?”
हे वाक्य ऐकताना पहिल्या क्षणी ते अगदी स्वाभाविक वाटते. कारण प्रत्येक व्यक्तीला स्वतःची एक मर्यादा असते. आई-वडील असले तरी त्यांचे प्रत्येक मत मान्य करणे, प्रत्येक सूचना स्वीकारणे किंवा त्यांच्या प्रत्येक बोलण्याला शरण जाणे हेच मुलाचे कर्तव्य आहे, असे नाही. मुलगा मोठा झाल्यावर त्याला स्वतःचे विचार, स्वतःचे निर्णय, स्वतःची जबाबदारी आणि स्वतःचे आयुष्य असते.
पण त्याच वेळी त्या हितचिंतकाने एक अत्यंत महत्त्वाचा मुद्दा मांडला—
“ऐकून घ्यायचं नाहीतर उद्या ते नसतील, तेव्हा आपल्याला वाटून जाईल की आपण केवढं बोललो त्यांना.”
हे वाक्य खरेच मनाला भिडणारे आहे.
कारण आई-वडील आपल्या आयुष्यात कायमचे नसतात, ही वस्तुस्थिती आपण जिवंतपणी स्वीकारत नाही. आपण त्यांना गृहीत धरतो. ते आहेत, बोलणार आहेत, कधी रागावणार आहेत, कधी सूचना देणार आहेत, कधी आपल्या निर्णयांवर नाराज होणार आहेत—हे सगळे इतके परिचित असते की त्यांच्या अस्तित्वाची किंमत आपल्याला त्यांच्या अनुपस्थितीनंतर कळते.
मात्र या विचाराला दुसरीही एक बाजू आहे.
उद्या आई-वडील नसतील तेव्हा मुलाला असा पश्चात्ताप होऊ शकतो की, “आई-बाबा माझ्याशी बोलत होते, मी त्यांच्यावर चिडलो. त्यांनी काही सांगितले, मी ऐकून घेतले नाही. त्यांनी मला समजावण्याचा प्रयत्न केला आणि मी त्यांना उलट उत्तर दिले.”
पण प्रश्न असा आहे की—पश्चात्ताप फक्त मुलालाच होतो का?
आई-वडिलांनाही त्यांच्या आयुष्याच्या अंतिम टप्प्यावर काही प्रश्न स्वतःला पडू शकत नाहीत का?
“आपण आपल्या मुलाला किती बोललो?”
“त्याला प्रत्येक गोष्टीत आपण किती अडवलं?”
“तो मोठा झाला, स्वतःच्या पायावर उभा राहिला, तरी आपण त्याला स्वतंत्र माणूस म्हणून स्वीकारलं का?”
“आपल्या मुलाचा संसार, त्याचे निर्णय आणि त्याचे वैवाहिक आयुष्य यामध्ये आपण आवश्यकतेपेक्षा जास्त हस्तक्षेप केला का?”
“आपल्या ‘आई-वडील’ या भूमिकेचा आधार घेऊन आपण त्याच्यावर आपला अधिकार लादत राहिलो का?”
“आपला मुलगा आहे, म्हणून त्याने आपलेच ऐकले पाहिजे, ही अपेक्षा आपण त्याच्यावर सतत बिंबवत राहिलो का?”
आणि सर्वांत महत्त्वाचा प्रश्न—
“आपल्या अहंकारासाठी आपण आपल्या मुलाचे पंख छाटण्याचा प्रयत्न तर केला नाही ना?”
हे प्रश्न कठीण आहेत. पण म्हणूनच ते विचारणे गरजेचे आहे.
आई-वडिलांचे प्रेम ही जगातील सर्वात सुंदर भावना आहे. परंतु प्रेम आणि मालकी हक्क यांच्यामध्ये एक अतिशय सूक्ष्म रेषा असते. त्या रेषेच्या पलीकडे गेले की प्रेमाचे रूप हळूहळू हस्तक्षेपात बदलते. काळजीचे रूप नियंत्रणात बदलते. मार्गदर्शनाचे रूप आदेशात बदलते. आणि “माझ्या मुलाचे भले व्हावे” या भावनेतून नकळत “माझ्या म्हणण्याप्रमाणेच त्याने जगावे” ही अपेक्षा निर्माण होते.
मुलगा लहान असताना आई-वडिलांनी त्याला सांगावे, शिकवावे, चुका दाखवाव्यात, शिस्त लावावी—हे स्वाभाविक आहे. कारण त्या वयात मुलाला दिशा देण्याची जबाबदारी पालकांची असते.
पण मुलगा मोठा झाल्यावर परिस्थिती बदलते.
तो स्वतः निर्णय घेऊ लागतो. त्याच्या आयुष्यात पत्नी येते. त्याचा संसार उभा राहतो. त्याच्या जबाबदाऱ्या वाढतात. त्याचे स्वतःचे आर्थिक, सामाजिक आणि भावनिक निर्णय असतात. त्याच्या आयुष्याला त्याची स्वतःची दिशा मिळते.
इथे पालकांनी एक अत्यंत महत्त्वाची भूमिका स्वीकारायला हवी—मार्गदर्शकाची, नियंत्रकाची नव्हे.
मुलाने सल्ला मागितला तर सल्ला द्यावा. त्याने अडचण सांगितली तर त्याच्या पाठीशी उभे राहावे. त्याला चूक होत असेल तर प्रेमाने सावध करावे. पण प्रत्येक निर्णयामध्ये आपले मत अंतिम असलेच पाहिजे, असा आग्रह धरू नये.
कारण मुलगा मोठा झाला म्हणजे तो आई-वडिलांचा राहात नाही असे नाही; तो फक्त स्वतंत्र व्यक्ती बनतो.
हे समजून घेणे पालकांसाठी जितके आवश्यक आहे, तितकेच मुलांसाठीही आवश्यक आहे.
मुलांनीही “आई-वडील आहेत म्हणून त्यांचे प्रत्येक बोलणे त्रासदायक आहे” अशी भूमिका घेणे योग्य नाही. त्यांचा अनुभव, त्यांची काळजी आणि त्यांच्या मनातील प्रेम समजून घेण्याचा प्रयत्न करायला हवा. प्रत्येक सूचना म्हणजे हस्तक्षेप नसतो आणि प्रत्येक मतभेद म्हणजे अपमान नसतो.
पण उलट बाजूही तितकीच खरी आहे—प्रत्येक वेळी “आम्ही आई-वडील आहोत, त्यामुळे आमचेच बरोबर” असे म्हणणेही योग्य नाही.
नात्यामध्ये वय मोठे असणे म्हणजे नेहमी बरोबर असणे नव्हे.
अनुभव मोठा असणे म्हणजे दुसऱ्याच्या आयुष्यावर अधिकार मिळणे नव्हे.
पालक असणे म्हणजे मुलाच्या आयुष्याचा मालक होणे नव्हे.
आणि मुलगा असणे म्हणजे आयुष्यभर स्वतःच्या निर्णयांचे स्वातंत्र्य गमावणे नव्हे.
विशेषतः मुलाच्या वैवाहिक आयुष्यात हस्तक्षेप करताना आई-वडिलांनी अत्यंत सावध राहणे गरजेचे आहे. कारण विवाहानंतर मुलाचे आयुष्य फक्त “मुलगा” या भूमिकेपुरते राहत नाही. तो पती असतो, जोडीदार असतो, आणि त्याच्या पत्नीच्या भावनांनाही तितकेच महत्त्व असते.
आईला तिचा मुलगा जसा जन्मापासून परिचित असतो, तसा त्याची पत्नी त्याला तिच्या आयुष्याचा साथीदार म्हणून पाहते. या दोन नात्यांची तुलना करणेच चुकीचे आहे.
आईचे स्थान वेगळे आहे आणि पत्नीचे स्थान वेगळे आहे.
आईला मुलावर प्रेम करण्याचा अधिकार आहे; पत्नीला आपल्या पतीबरोबर स्वतंत्र संसार उभा करण्याचा अधिकार आहे.
या दोन्ही गोष्टी एकमेकांच्या विरोधात असण्याची गरज नाही. संघर्ष तेव्हा निर्माण होतो, जेव्हा एक नाते दुसऱ्या नात्यावर मालकी हक्क गाजवू लागते.
“तो माझा मुलगा आहे, त्याने माझेच ऐकले पाहिजे,” या विचारातून जर आई किंवा वडील मुलाच्या प्रत्येक निर्णयावर नियंत्रण ठेवू लागले, तर ते प्रेम राहत नाही; ते नियंत्रण बनते.
आणि नियंत्रण कितीही प्रेमाच्या नावाखाली केले तरी त्यातून समोरच्या व्यक्तीला घुसमट जाणवू शकते.
मुलाला सतत असे सांगितले गेले की, “तू आमचे ऐकलेच पाहिजेस”, “तुझ्या आयुष्यात आम्ही सांगितल्याशिवाय काही होऊ नये”, “तू आमच्यामुळे आहेस, त्यामुळे निर्णयही आमचेच”, तर त्याच्या मनात एक दिवस प्रश्न निर्माण होतो—“माझे स्वतःचे आयुष्य नेमके कुठे आहे?”
ही भावना फार धोकादायक असते.
कारण मग मुलगा बंडखोर होतोच असे नाही; कधी कधी तो फक्त आतून दूर जातो.
बाहेरून तो आई-वडिलांशी बोलत राहतो, पण मनाने दूर जातो. त्यांना भेटतो, पण मन मोकळे करत नाही. त्यांच्या उपस्थितीचा आदर करतो, पण त्यांच्या मतांचा स्वीकार करणे थांबवतो.
आणि मग पालक म्हणतात—“मुलगा बदलला.”
पण कदाचित प्रश्न एवढाच असतो की मुलगा बदलला की नात्याची पद्धत बदलायला हवी होती?
मुलाला पंख देऊन उडायला शिकवायचे आणि तो उडू लागल्यावर त्याला परत आपल्या हातात पकडून ठेवायचे—ही विसंगती अनेक कुटुंबांमध्ये दिसते.
आई-वडिलांनी मुलाला शिक्षण दिले, संस्कार दिले, स्वतःच्या पायावर उभे केले, संघर्ष करायला शिकवले. पण त्याच मुलाने स्वतःच्या आयुष्याचे निर्णय घेण्यास सुरुवात केली की त्याच स्वावलंबनाची भीती वाटू लागली, तर त्याचा अर्थ आपण त्याला स्वातंत्र्य देण्याऐवजी फक्त आपल्या नियंत्रणाखाली सक्षम केले होते का, असा प्रश्न पडतो.
पंख दिले असतील तर आकाशही द्यावे लागते.
मुलाने उडावे, पण परत यावे असे वाटणे स्वाभाविक आहे. मात्र त्याने उडूच नये, कारण तो उडला तर आपल्यापासून दूर जाईल, अशी भीती प्रेमाला कैद बनवते.
आणखी एक गंभीर गोष्ट म्हणजे पालकांचा अहंकार.
“मी त्याच्यासाठी एवढं केलं.”
“मी त्याला वाढवलं.”
“त्याच्यासाठी आयुष्य खर्च केलं.”
“म्हणून त्याने माझं ऐकलंच पाहिजे.”
या वाक्यांमध्ये भावनिक सत्य असू शकते. पालकांनी खरोखरच त्याग केलेला असतो. पण त्या त्यागाची पावती म्हणून मुलाच्या संपूर्ण आयुष्यावर अधिकार मागता येत नाही.
पालकांनी मुलासाठी केलेला त्याग हा प्रेमाचा भाग आहे; तो मुलाच्या स्वातंत्र्यावर आयुष्यभराचा करार नाही.
मुलाने पालकांच्या उपकारांची जाणीव ठेवावी, कृतज्ञ असावे, त्यांची काळजी घ्यावी—नक्कीच.
पण कृतज्ञता म्हणजे गुलामगिरी नव्हे.
आणि पालकांचे प्रेम म्हणजे मालकी हक्क नव्हे.
इथेच त्या हितचिंतकाच्या वाक्याचा दुसरा अर्थ समोर येतो.
“उद्या ते नसतील, तेव्हा आपल्याला वाटेल की आपण केवढं बोललो.”
होय, हा पश्चात्ताप मुलाला होऊ शकतो.
पण मला वाटते, त्याचप्रमाणे आई-वडिलांनाही एक दिवस पश्चात्ताप होऊ शकतो—
“आपण आपल्या मुलाला इतकं का दाबलं?”
“त्याला त्याच्या मनाप्रमाणे जगू का दिलं नाही?”
“त्याच्या संसारात आपण इतकं का बोललो?”
“त्याने आपल्यापेक्षा वेगळा निर्णय घेतला म्हणून आपण त्याला चुकीचा का ठरवलं?”
“आपल्या अहंकाराला धक्का बसला म्हणून आपण त्याला भावनिकदृष्ट्या त्रास का दिला?”
“त्याने आपले म्हणणे मानले नाही म्हणून आपण त्याच्यावर प्रेम कमी का केले?”
आणि कदाचित अंतिम क्षणी हा प्रश्न सर्वांत जास्त त्रासदायक असेल—
“आपल्या मुलाने आपल्याला आयुष्यभर घाबरून ऐकावे असे आपल्याला खरेच हवे होते, की त्याने आपल्यावर प्रेमाने विश्वास ठेवावा असे?”
हा फरक खूप मोठा आहे.
भीतीने ऐकणारा मुलगा आणि प्रेमाने ऐकणारा मुलगा यात जमीन-अस्मानाचा फरक आहे.
भीतीने तो आज्ञा पाळेल; प्रेमाने तो मत विचारेल.
भीतीने तो जवळ राहील; प्रेमाने तो मनाने जवळ राहील.
भीतीने तो आई-वडिलांची सेवा करेल; प्रेमाने तो त्यांची सेवा करताना आनंदी असेल.
म्हणून पालकांनी मुलाला “माझे ऐक” असे सांगण्यापेक्षा “तुझा निर्णय काय आहे?” असे विचारण्याची सवय लावली पाहिजे.
“आम्हाला हे योग्य वाटते; पण शेवटी तुझे आयुष्य आहे, तू विचार करून निर्णय घे,” हे वाक्य नात्याला तोडत नाही—उलट मजबूत करते.
कारण त्या वाक्यात प्रेम आहे, विश्वास आहे आणि मुलाच्या व्यक्तिमत्त्वाचा आदर आहे.
मुलांनीही पालकांच्या या बदलत्या भूमिकेचा आदर केला पाहिजे. स्वातंत्र्य म्हणजे आई-वडिलांना दूर लोटणे नव्हे. स्वतंत्र संसार म्हणजे आई-वडिलांना विसरणे नव्हे. स्वतःचे निर्णय घेणे म्हणजे पालकांचा अपमान नव्हे.
दोन्ही बाजूंनी समजूतदारपणा आवश्यक आहे.
पालकांनी अधिकार कमी करून आपुलकी वाढवावी.
मुलांनी विरोध कमी करून संवाद वाढवावा.
पालकांनी आदेश देण्याऐवजी सल्ला द्यावा.
मुलांनी चिडून निघून जाण्याऐवजी शांतपणे आपली भूमिका समजावून सांगावी.
पालकांनी “तो माझा मुलगा आहे” यापेक्षा “तो एक स्वतंत्र व्यक्ती आहे” हे स्वीकारावे.
आणि मुलांनी “ते जुने विचारांचे आहेत” असे म्हणून त्यांच्या भावना फेटाळण्याऐवजी “त्यांची काळजी कोणत्या भावनेतून येते?” हे समजून घ्यावे.
कारण शेवटी प्रत्येक नात्याचा शेवट एकाच सत्याकडे होतो—माणसे कायमची नसतात.
आई-वडील एक दिवस जातील.
मुलगाही एक दिवस वृद्ध होईल.
आपण आज ज्या गोष्टींवर तासन्तास वाद घालत आहोत, त्या कदाचित काही वर्षांनी क्षुल्लक वाटतील. पण त्या वादांमध्ये बोललेले कठोर शब्द, दिलेला मानसिक त्रास आणि तुटलेला विश्वास मात्र कदाचित पुन्हा परत मिळणार नाही.
म्हणून “उद्या ते नसतील तेव्हा पश्चात्ताप होईल” ही जाणीव फक्त मुलांनी ठेवायची नाही.
ती आई-वडिलांनीही ठेवायला हवी.
उद्या मुलगा आपल्याजवळ नसेल तेव्हा त्याला आपल्या शब्दांची आठवण येऊ नये; आपल्या प्रेमाची आठवण यावी.
उद्या मुलगा आपल्या निर्णयांपेक्षा आपल्या विश्वासाची आठवण काढावा.
उद्या त्याने असे म्हणावे—“माझ्या आई-बाबांनी मला चुका करू दिल्या, पण मी पडल्यावर उचलून घेतले. त्यांनी मला सल्ला दिला, पण माझे आयुष्य माझ्याच हातात ठेवले. त्यांनी माझ्यावर प्रेम केले, पण मला कैद केले नाही.”
यापेक्षा मोठे पालकत्व कोणते?
आई-वडिलांनी मुलाला जन्म दिला, त्याला वाढवले, त्याला उभे केले—हा त्यांच्या आयुष्यातील महान त्याग आहे. पण त्या त्यागाची खरी परिपूर्ती तेव्हा होते, जेव्हा ते आपल्या मुलाला स्वतःच्या पायावर उभे राहून स्वतःचे आकाश निवडताना पाहू शकतात.
मुलाचे पंख छाटून त्याला जवळ ठेवणे सोपे आहे.
पण पंख पसरून तो दूर उडत असताना, “जा, तुझे आकाश तुझे आहे; आम्ही इथे आहोतच,” असे म्हणणे—यासाठी खऱ्या प्रेमाची गरज असते.
आणि शेवटी, आई-वडील असोत किंवा मुले—सगळ्यांनी स्वतःला एक प्रश्न विचारायला हवा:
“आपण हे नाते जिंकण्यासाठी बोलत आहोत की हे नाते टिकवण्यासाठी?”
कारण घरात प्रत्येक वादात कोणीतरी जिंकते आणि कोणीतरी हरते असे नसते.
कधी कधी वादात दोघेही जिंकतात, पण नाते हरते.
आणि कधी कधी एखाद्याने थोडे गप्प राहणे, दुसऱ्याचे बोलणे शांतपणे ऐकून घेणे, आपला अहंकार थोडा बाजूला ठेवणे—यामुळे कोणीही हरत नाही; उलट नाते जिंकते.
आई-वडिलांनी मुलाला ऐकून घ्यावे.
मुलानेही आई-वडिलांना ऐकून घ्यावे.
पण “ऐकून घेणे” आणि “आपले म्हणणे मान्य करणे” या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.
ऐकणे म्हणजे आदर.
मान्य करणे म्हणजे निर्णय.
आणि प्रत्येक प्रौढ व्यक्तीला स्वतःच्या निर्णयाचा अधिकार असतो.
म्हणूनच नात्यांमध्ये एक सुंदर समतोल हवा—आई-वडिलांचा अनुभव, मुलाचे स्वातंत्र्य, पत्नीचा सन्मान आणि सर्वांच्या भावनांची जपणूक.
ज्या घरात हा समतोल साधला जातो, त्या घरात मतभेद असले तरी मनभेद निर्माण होत नाहीत.
आणि शेवटी जीवनाच्या अंतिम टप्प्यावर कोणालाही हा पश्चात्ताप राहू नये की—
“मी माझ्या माणसांवर खूप प्रेम केले, पण माझ्या प्रेमाच्या नावाखाली त्यांना खूप दुखावले.”
याऐवजी मनात एकच समाधान असावे—
“मी माझ्या माणसांवर प्रेम केले, त्यांना समजून घेतले, त्यांच्या चुका माफ केल्या, माझ्या चुका मान्य केल्या आणि त्यांच्या आयुष्याला माझ्या अहंकारापेक्षा मोठे मानले.”
कारण शेवटी आपल्याबरोबर जाणार नसतात आपले वाद, आपले हट्ट, आपली मते किंवा आपला अहंकार.
आपल्याबरोबर राहतात—आपण दिलेले प्रेम, आपण जपलेली नाती आणि आपण दुसऱ्याच्या मनावर उमटवलेली आठवण.
म्हणून आजच थोडे थांबूया.
आई-वडिलांनी मुलाला थोडे मोकळे करूया.
मुलांनी आई-वडिलांना थोडे अधिक प्रेमाने ऐकूया.
पती-पत्नीने दोन्ही बाजू समजून घेऊया.
आणि सर्वांनी मिळून एक गोष्ट ठरवूया—
“माणसे असताना नाती जपूया; कारण माणसे गेल्यानंतर केलेला पश्चात्ताप कोणतेही नाते परत आणू शकत नाही.”

लेखक : अमित अशोक परब

Sunday, August 2, 2026

मैत्री दिनानिमित्त... एक अस्वस्थ करणारा विचार

आज जागतिक मैत्री दिन.
सकाळपासून सोशल मीडियावर मित्रांच्या आठवणींना उजाळा देणाऱ्या पोस्ट्स, जुन्या छायाचित्रांचा वर्षाव आणि "फ्रेंडशिप फॉरएव्हर"च्या शुभेच्छांचा पूर पाहायला मिळत आहे. हे सगळं पाहताना मलाही माझे अनेक जुने मित्र आठवले. काही अजूनही सोबत आहेत, काही काळाच्या ओघात दूर गेले, तर काही फक्त आठवणींच्या कप्प्यात उरले.पण या निमित्ताने मनात एक वेगळाच विचार आला.खरंच, आजच्या काळात मैत्रीची व्याख्या पूर्वीसारखी राहिली आहे का?एक काळ होता जेव्हा मित्र म्हणजे आपला माणूस. रक्ताच्या नात्यापेक्षाही जवळचा. ज्याच्यासमोर आपण कोणताही मुखवटा घालत नव्हतो. ज्याच्याकडे आपल्या आनंदाचे आणि दुःखाचे दोन्ही हक्काने ओझे टाकू शकत होतो.
आज मात्र परिस्थिती बदलताना दिसते.नाती आहेत, संपर्क आहेत, संवाद आहेत, पण विश्वास आहे का?हा प्रश्न मला सतत पडतो.आजकाल लोकांना मैत्री टिकवण्यापेक्षा ती उपयोगी पडेल अशी ठेवणे अधिक सोयीचे वाटते. अनेक संबंध हे जिव्हाळ्यापेक्षा गरजांवर उभे राहिल्याचे दिसतात. जोपर्यंत उपयोग आहे तोपर्यंत जवळीक आणि उपयोग संपला की नातेसंबंधांचाही शेवट — हे वास्तव अनेकांना अनुभवायला मिळाले असेल.काहींना हे विचार अतिशयोक्ती वाटतील.
काहींना वाटेल, "ज्याला वाईट अनुभव आले तोच असं बोलतो."
पण प्रश्न माझ्या किंवा कोणाच्या वैयक्तिक अनुभवाचा नाही. प्रश्न एका बदलत्या सामाजिक वास्तवाचा आहे.आज अनेकांना स्वतःच्या मनातील गोष्ट दुसऱ्याला सांगण्याची भीती वाटते. कारण उद्या त्याच गोष्टीचा वापर आपल्याविरुद्ध होणार नाही याची खात्री उरलेली नाही. आपल्या कमजोरीवरच एखाद्या दिवशी प्रहार होईल, अशी शंका लोकांच्या मनात निर्माण झाली आहे.विश्वास संपण्याची सुरुवात इथूनच होते.माणसं पूर्वीपेक्षा अधिक जोडली गेली आहेत, पण अधिक एकटी पडली आहेत.
मोबाईलमध्ये हजारो नंबर आहेत, सोशल मीडियावर शेकडो मित्र आहेत, पण संकटाच्या काळात कोणाला फोन करावा हेच अनेकांना समजत नाही. कारण मित्रांची संख्या वाढली असली तरी मित्रपणाची खोली कमी झाली आहे.आपण अशा काळात जगतो आहोत जिथे लोक आपले यश पाहायला तयार असतात; पण आपल्या संघर्षात सोबत चालायला फार कमी जण तयार असतात.कदाचित यामागे प्रत्येकाची धावपळ असेल.करिअरची स्पर्धा, आर्थिक ताण, स्वतःचे प्रश्न आणि सतत पुढे जाण्याची धडपड यामध्ये माणूस अधिकाधिक आत्मकेंद्रित होत चालला आहे. दुसऱ्यांसाठी वेळ देणे, त्यांच्या भावनांना समजून घेणे आणि नात्यांमध्ये गुंतवणूक करणे कमी होत आहे.
पण एक प्रश्न मात्र आजही कायम आहे.आपण ज्या लोकांना मित्र म्हणतो, ते खरोखर आपले हितचिंतक आहेत का?
आपल्यावर संकट आले तर त्यांना खरोखर काळजी वाटेल का?
आपल्या अनुपस्थितीत ते आपली बाजू घेतील का?आपल्या यशात ते मनापासून आनंदी होतील का?या प्रश्नांची उत्तरेच मैत्रीची खरी परीक्षा ठरवतात.तरीही मला वाटते, जग अजून पूर्णपणे बदललेले नाही.आजही काही माणसं आहेत जी मित्रासाठी स्वतःचा वेळ देतात.आजही काही नाती अशी आहेत ज्यांच्यामध्ये स्वार्थापेक्षा विश्वास मोठा आहे.आजही काही लोक मित्राच्या डोळ्यातील वेदना शब्दांशिवाय ओळखतात.अशी माणसं कमी असतील, पण त्यांच्यामुळेच मैत्री हा शब्द अजून जिवंत आहे.म्हणून आज मैत्री दिनानिमित्त फक्त मित्रांना शुभेच्छा देऊ नका.स्वतःलाही एक प्रश्न विचारा —
"मी ज्या प्रकारचा मित्र इतरांकडून अपेक्षित करतो, तसाच मित्र मी कोणासाठी आहे का?" कारण चांगले मित्र मिळणे हा नशिबाचा भाग असू शकतो; पण कोणासाठी तरी चांगला मित्र बनणे हा आपल्या स्वभावाचा आणि संस्कारांचा भाग असतो.काळ बदलत राहील.नाती बदलतील.मैत्रीची व्याख्याही बदलत राहील.
पण विश्वास, निष्ठा, जिव्हाळा आणि संकटात साथ देण्याची वृत्ती कधीही कालबाह्य होणार नाही.कारण शेवटी आयुष्याच्या संध्याकाळी माणूस त्याच्या संपत्तीची, पदाची किंवा प्रसिद्धीची आठवण काढत नाही...तो आठवण काढतो त्या काही मोजक्या माणसांची, ज्यांनी त्याचा हात कधी सोडला नव्हता.आणि कदाचित त्यालाच आपण खरी मैत्री म्हणतो.

लेखक :- अमित अशोक परब 

#मैत्रीदिन #खरीमैत्री #विश्वास #नातेसंबंध #माणुसकी #मैत्रीचीव्याख्या #विचारमंथन #मराठीविचार #मराठीलेखन 

Tuesday, July 28, 2026

मराठी नाटकाचे भवितव्य आणि '५०० रुपयांचा' प्रश्न

नुकतीच ज्येष्ठ अभिनेते प्रशांत दामले यांची एक मुलाखत पाहण्यात आली. नाटकाच्या तिकीट दरांवर असलेला जीएसटी आणि “आम्ही ५०० रुपयांच्या वर तिकीट दर घेऊन जाऊ शकत नाही,” याबद्दल त्यांनी व्यक्त केलेले स्पष्ट मत मनाला कुठेतरी स्पर्श करून गेले. त्या निमित्ताने आज स्वतःलाही काही गोष्टींवर व्यक्त व्हावंसं वाटलं. प्रशांतजींचा हा मुद्दा अत्यंत रास्त आहे. मराठी माणूस हा मुळातच ‘नाटकवेडा’ आहे. शतकाहून अधिक काळ या मराठी नाट्यभूमीने अनेक स्थित्यंतरे पाहिली, अनुभवली आणि पचवलीसुद्धा. आजची मराठी रंगभूमी ही अत्यंत समृद्ध आणि माणसांच्या थेट हृदयाशी कनेक्ट झालेली आहे. फक्त महाराष्ट्रात किंवा भारतातच नाही, तर जगभरात जिथे जिथे मराठी माणूस आहे, तिथे तिथे नाटकाची ही पाळेमुळे घट्ट रुजली आहेत. नाटकातले नवनवीन विषय, कलाकारांची रंगभूमीबद्दलची अथांग आत्मीयता आणि निष्ठा एका वेगळ्याच पातळीवरची आहे. म्हणूनच की काय, आज मोठ्या पडद्यावर चमकणारे अनेक प्रतिभावान कलाकार पुन्हा एकदा नाटकाच्या व्यासपीठाकडे वळत आहेत, ही अत्यंत सुखद आणि दिलासादायक गोष्ट आहे.
पण शेवटी प्रश्न उरतो तो थेट प्रेक्षकांच्या खिशाचा. आज नाटकाचे ५०० रुपयांचे तिकीट आणि त्यानंतरचा खाण्यापिण्याचा खर्च असा हिशोब केला, तर सर्वसामान्यांसाठी तो एक विचार करायला लावणारा विषय ठरतो. जरा तुलना करून पाहिली, तर आज आपण मल्टिप्लेक्समध्ये चित्रपट पाहायला गेलो, तरी ३६० रुपयांचे तिकीट आणि वर भयंकर महागडे खाद्यपदार्थ असा एकूण प्रकार असतो. म्हणजे चित्रपट पाहायला जाणे म्हणजे ‘चार आण्याची कोंबडी आणि बारा आण्याचा मसाला’ असाच काहीसा प्रकार झाला आहे! सुदैवाने, नाटकाच्या बाबतीत अजून तरी तिकीट दरांमुळे ही परिस्थिती ओढवलेली नाही. पण अशीच जर परिस्थिती राहिली तर तो दिवसही दूर नाही एवढा मात्र निश्चित.
येथे मला असे आवर्जून वाटते की, राज्य सरकारने या विषयात हस्तक्षेप करून एखादा सुवर्णमध्य काढायला हवा. काही काळापूर्वी नाट्यगृहांच्या दुरावस्थेबद्दल आणि सोयी-सुविधांबद्दल कलाकारांनी आवाज उठवला होता, तेव्हा सरकारने अत्यंत सकारात्मक भूमिका घेतली होती. अगदी तशीच सकारात्मक भूमिका सरकारने नाटकांवरील कर किंवा नाट्यगृहांच्या भाड्याबाबतही घ्यायला हवी. कारण आज मराठी प्रेक्षक पुन्हा एकदा पूर्ण ताकदीने नाट्यगृहांची वाट धरू लागला आहे. किंबहुना, पूर्वीपेक्षाही नाटकांची क्रेझ आता कितीतरी पटीने वाढली आहे. नाटकांचे प्रयोग आता फक्त मुंबई-पुण्यासारख्या मेट्रोपॉलिटन शहरांपुरते मर्यादित राहिलेले नाहीत, तर महाराष्ट्रातील लहान-लहान शहरांमध्येही नाटकाची ही आवड, हे वेड वेगाने पसरत आहे. तिथून नवीन कलाकार घडत आहेत, प्रायोगिक रंगभूमीचा विस्तार होतोय आणि हे संपूर्ण क्षेत्र दिवसेंदिवस अधिक मोठे होत चालले आहे.
आज चित्रपटांना लागलेला 'दोन महिन्यांत ओटीटीवर येण्याचा' रोग अजून तरी नाटकाला लागलेला नाही, ही सर्वात मोठी समाधानाची बाब आहे. नाटक ही 'लाईव्ह' सादरीकरणाची कला आहे; प्रत्यक्ष रंगमंचावर घडणारा अनुभव आणि तो प्रेक्षागृहात बसून घेण्याचा आनंद कशाचीही बरोबरी करू शकत नाही. चित्रपटांना ओटीटीचा रोग लागल्यामुळे आजकाल अनेक लोक थिएटरमध्ये जाण्याऐवजी दोन महिन्यांनी जेव्हा सिनेमा टीव्हीवर येतो, तेव्हा कुटुंबासोबत आरामात जेवत, आईस्क्रीम खात, घरच्या सोफ्यावर आडवे होऊन पिक्चर बघण्यात धन्यता मानतात. एकदा मी एका मित्राला विचारलेही होते की, “अरे, 'ODYSSEY' पाहिलास का तर त्यावर तो म्हणाला की टीव्हीवर आल्यावर बघेन थेटर मध्ये जाऊन कोण एवढे पैसे खर्च करून बघणार? मी म्हटलं,अरे असा भव्य चित्रपट थिएटरमध्ये बघायची मजा काही औरच असते तो अनुभव वेगळा असतो असे भव्य सिनेमे थिएटरमध्ये मोठ्या पडद्यावर पाहण्याचा अनुभव वेगळाच असतो, तो टीव्हीवर कसा मिळणार?” त्यावर त्याने अगदी सहज उत्तर दिले, “मी टीव्हीच मोठा घेईन! शेवटी अनुभव महत्त्वाचा आणि तो मी कसा घेतो हे माझ्यावर अवलंबून आहे.”
कला लोकप्रिय झाली की तिला अशा आधुनिक व्याधी जडतातच, पण नाटकाला हा ओटीटीचा रोग लागू नये आणि त्याची प्रत्यक्ष अनुभूती घेण्याची ताकद अशीच कायम राहावी, हीच अपेक्षा आहे. विषयांतर वाटू शकते, पण मूळ मुद्दा हाच आहे की, या नाटकवेड्या प्रेक्षकांना घरून खेचून नाट्यगृहापर्यंत ओढून आणण्याची अफाट ताकद आपल्या मराठी नाटकांमध्ये आहे. ही ताकद अशीच टिकवून ठेवायची असेल आणि ही समृद्ध नाट्यसंस्कृती पुढच्या पिढीपर्यंत प्रवाहित ठेवायची असेल, तर तिकीट दर, शासकीय सवलती आणि सोयी-सुविधा या गोष्टींचा गांभीर्याने विचार झालाच पाहिजे. प्रशांत दामले यांनी मांडलेल्या या भूमिकेशी मी १००% सहमत आहे!

डी.आय.एन.के.



D.I.N.K 


आधुनिक जोडपी एका परिपूर्ण जीवनाची व्याख्या कशी करतात, यात एक मोठा बदल घडत आहे. पिढ्यानपिढ्या, पारंपरिक वेळापत्रक जवळजवळ ठरलेलेच होते: लग्न करा, घर घ्या आणि मुले जन्माला घाला. आज, वाढत्या संख्येने जोडपी सक्रियपणे एक वेगळा मार्ग निवडत आहेत.
आणि इथेच डी.आय.एन.के. पिढीचा उदय होतो—हे ड्युअल इन्कम, नो किड्स (दोन व्यक्तींचे उत्पन्न, मुले नाहीत) याचे संक्षिप्त रूप आहे. या जोडप्यांसाठी, पालकत्व टाळण्याचा निर्णय म्हणजे काहीतरी गमावणे नव्हे; तर वैयक्तिक स्वातंत्र्य, आर्थिक स्वायत्तता आणि लवचिकतेला प्राधान्य देण्याची ही एक जाणीवपूर्वक केलेली निवड आहे.
डी.आय.एन.के. जीवनशैलीचा सर्वात तात्काळ फायदा म्हणजे आपल्या वेळेवर पूर्ण मालकी असणे. मुलांचे संगोपन करताना आपले संपूर्ण आयुष्य कठोर वेळापत्रकात बांधून ठेवावे लागते—शाळेचे वेळापत्रक, झोपण्याच्या वेळा, डे-केअरमध्ये सोडणे आणि शाळेव्यतिरिक्तचे उपक्रम.त्या बंधनांशिवाय, D.I.N.K. जोडप्यांना पूर्णपणे स्वतःच्या अटींवर जगण्याचे स्वातंत्र्य मिळते.
जर वीकेंडसाठी विमानाचे एखादे उत्तम तिकीट मिळाले, तर ते बॅग भरून लगेच निघू शकतात. स्ट्रोलर्स पॅक करण्याची, मुलांसाठी सोयीस्कर हॉटेल्स शोधण्याची किंवा मुलांना शाळेतून काढण्याची चिंता करण्याची गरज नसते.रात्री उशिरा जेवायला बाहेर जाणे, आठवड्याच्या मध्यात चित्रपट पाहणे किंवा संपूर्ण रविवार एखाद्या वैयक्तिक छंदासाठी समर्पित करणे, हे सर्व अगदी सहजपणे घडू शकते.
हे काही गुपित नाही की मुलाचे संगोपन करणे ही एक मोठी, अनेक दशकांची आर्थिक जबाबदारी आहे. मूल न झाल्यामुळे, दुहेरी उत्पन्न असलेल्या जोडप्यांना एक अशी आर्थिक लवचिकता मिळते, ज्यामुळे ते आपली वैयक्तिक ध्येये वेगाने साध्य करू शकतात.दोन सक्रिय उत्पन्न आणि मुलांशी संबंधित कोणताही खर्च (जसे की शिक्षण शुल्क, कपडे, खेळणी आणि आरोग्यसेवा) नसल्यामुळे, ही जोडपी आपली संसाधने त्यांना हव्या त्या ठिकाणी वापरू शकतात. ते त्यांच्या निवृत्तीसाठी मोठी गुंतवणूक करू शकतात, त्यांच्या स्वप्नातील घर लवकर खरेदी करू शकतात, विस्तारित कुटुंबाला आधार देऊ शकतात किंवा आर्थिक अपराधीपणाच्या भावनेशिवाय उत्कृष्ट अनुभव आणि आलिशान प्रवासाचा आनंद घेऊ शकतात.
मुले न होण्याचा निर्णय घेण्याचा अर्थ असा नाही की D.I.N.K. जोडप्यांना आपल्या पाळीव प्राण्यांचे संगोपन करायचे नाही किंवा आपले घर इतरांसोबत वाटून घ्यायचे नाही. उलट, अनेकजण मुले होण्याऐवजी उत्साहाने पाळीव प्राणी दत्तक घेण्याचा पर्याय निवडत आहेत."डॉग मॉम" (कुत्र्याची आई) किंवा "कॅट डॅड" (मांजराचा बाप) बनल्याने सोबती, प्रेम आणि उत्साही घराची इच्छा पूर्ण होते, पण त्यात संरचनात्मक दबाव खूपच कमी असतो. पाळीव प्राण्यांना प्रेम, काळजी आणि गुंतवणुकीची आवश्यकता असली तरी, मुलांप्रमाणे ते करिअरच्या मार्गावर किंवा प्रवासाच्या वेळापत्रकावर परिणाम करत नाहीत. ज्या जोडप्यांना आपली स्वतंत्र जीवनशैली कायम ठेवून दुसऱ्या सजीवाची काळजी घ्यायची आहे, त्यांच्यासाठी हा एक उत्तम मध्यम मार्ग आहे.
मुळात, D.I.N.K. जीवनशैली ही वैयक्तिक स्वातंत्र्याचा मनापासून आदर करणे आणि त्याचे संरक्षण करण्याबद्दल आहे. सामाजिक अपेक्षांऐवजी, भागीदारी, आत्म-शोध आणि निवडक अनुभवांवर केंद्रित जीवन घडवणे ही एक जाणीवपूर्वक घेतलेली निवड आहे. हे जरी खरे असले तरी या जीवनशैलीची दुसरी बाजू समजून घेणे ही तितकंच आवश्यक आहे.
जरी D.I.N.K. (Dual Income, No Kids) जीवनशैली अविश्वसनीय स्वातंत्र्य आणि आर्थिक लवचिकता देत असली तरी, ती तिच्या स्वतःच्या काही विशिष्ट आव्हानांपासून मुक्त नाही. पारंपरिक सामाजिक नियमांपासून वेगळा मार्ग निवडताना त्याचे स्वतःचे असे काही फायदे-तोटे स्वीकारावे लागतात.
D.I.N.K. जीवनशैलीची दुसरी बाजू, ज्याचा सामना जोडप्यांना अनेकदा करावा लागतो.
D.I.N.K. जोडप्यांसाठी सर्वात व्यावहारिक चिंतांपैकी एक म्हणजे, जसजसे त्यांचे वय वाढते तसतसे काय होते. मुले असणे हे वृद्धापकाळात काळजीची हमी देत ​​नसले तरी, आरोग्यविषयक संकटे आणि कायदेशीर निर्णय व्यवस्थापित करण्यात मदत करण्यासाठी पालकांकडे अनेकदा एक अंगभूत कौटुंबिक सुरक्षा कवच किंवा समर्थक असतो.
प्रौढ मुले नसल्यामुळे, D.I.N.K. जोडप्यांना काही गोष्टींबद्दल अत्यंत सक्रिय असणे आवश्यक आहे; जसं
 सुरुवातीलाच भक्कम कायदेशीर चौकट, मृत्युपत्र आणि मुखत्यारपत्राचे निर्देश तयार करणे.त्यांच्या आर्थिक स्वातंत्र्यामुळे आयुष्याच्या उत्तरार्धात उच्च-स्तरीय सहाय्यक निवास किंवा दीर्घकालीन नर्सिंग सेवेचा खर्च भागवला जाईल याची खात्री करणे.जर एका जोडीदाराचे लवकर निधन झाले, तर जिवंत राहिलेल्या जोडीदाराला कुटुंबाच्या मुख्य आधाराशिवाय बराच काळ पूर्णपणे एकटे राहावे लागू शकते.वयाच्या तिशीच्या सुरुवातीपासून ते चाळीशीच्या उत्तरार्धापर्यंत, अनेक D.I.N.K. जोडप्यांना बदलत्या सामाजिक परिस्थितीचा अनुभव येतो.ज्या जवळच्या मित्रांना मुले आहेत, ते स्वाभाविकपणे शाळेतील गट, प्लेडेट्स आणि मुलांभोवती केंद्रित असलेल्या वेळापत्रकांमध्ये सामील होतात. D.I.N.K. जोडप्यांना या सामाजिक वर्तुळांमधून वगळल्यासारखे वाटू शकते, ज्यामुळे त्यांना त्यांच्यासारखीच उपलब्धता आणि जीवनशैली असलेले इतर अपत्यहीन मित्र शोधण्यासाठी अतिरिक्त प्रयत्न करावे लागतात. * आपुलकी: मिश्र गटांमधील संभाषणाचे विषय अनेकदा पालकत्वातील महत्त्वाचे टप्पे, शाळा आणि किशोरवयीन मुलामुलींमधील नाट्य याभोवती फिरतात, ज्यामुळे कधीकधी अपत्यहीन जोडप्यांना सामाजिक मेळाव्यांमध्ये एकटेपणा किंवा तुटल्यासारखे वाटू शकते.अपत्यहीन राहण्याचा निर्णय अधिक सामान्य होत असूनही, जगाच्या अनेक भागांमध्ये त्याला अजूनही सांस्कृतिक विरोधाचा सामना करावा लागतो. अपत्यहीन जोडप्यांना अनेकदा नातेवाईक, सहकारी आणि समाजाकडून त्रासदायक प्रश्न आणि सूक्ष्म टीकांचा सामना करावा लागतो.
स्वतःच्या वेळेला आणि पैशांना प्राधान्य दिल्यामुळे त्यांना अनेकदा "स्वार्थी" ठरवले जाते.त्यांना अनेकदा चांगल्या हेतूने केलेल्या, पण त्रासदायक अशा उपदेशात्मक टिप्पण्यांना सामोरे जावे लागते, जसे की, "तुम्ही मोठे झाल्यावर तुमचा विचार बदलेल," किंवा "तुमच्या कुटुंबाचा वारसा कोण पुढे चालवेल?"
तुम्ही निर्माण केलेल्या जीवाला वाढताना शिकताना स्वतःचे व्यक्तिमत्व विकसित करताना पाहण्याचा जो आनंद आहे त्या आनंदाला ही जोडपी मुकतात
आयुष्याच्या उत्तरार्धात, D.I.N.K. जोडप्यांना नातवंडांच्या आनंदाला मुकावे लागते, जो अनेक प्रौढांना आयुष्यातील सर्वात समाधानकारक टप्प्यांपैकी एक वाटतो. 
प्रत्येक नाण्याच्या दोन बाजू असतात.सरतेशेवटी, कोणतीही जीवनशैली परिपूर्ण नसते. ज्याप्रमाणे पालकत्वासाठी कुटुंब वाढवण्याच्या आनंदाकरिता स्वातंत्र्याचा त्याग करावा लागतो, त्याचप्रमाणे D.I.N.K. जीवनशैली स्वायत्ततेसाठी पारंपरिक कौटुंबिक रचनेतील अद्वितीय बंधांचा त्याग करते. दोन्हीपैकी कोणत्याही मार्गावरील यश हे तुम्ही कशाला सर्वाधिक महत्त्व देता हे जाणून घेण्यावर अवलंबून असते.



लेखक:-अमित अशोक परब
​#LifeByChoice
 #FinancialFreedom 
#ChildfreeByChoice
 #ModernCouples 
#LifePerspective
 #RelationshipGoals 
#ProsAndCons
 #LifestyleChoices

Tuesday, July 14, 2026

हसरे दुःख: रबरी चेंडू पाण्यात दाबण्याचा खेळ

मराठी चित्रपटसृष्टीच्या इतिहासात काही चित्रपट आणि त्यातील काही प्रसंग असे असतात, जे केवळ पडद्यावर घडत नाहीत, तर प्रेक्षकांच्या काळजाचा ठाव घेतात. संजय सूरकर दिग्दर्शित 'तू तिथे मी' हा चित्रपट अशाच अनेक संवेदनशील आणि अंगावर शहारे आणणाऱ्या प्रसंगांनी नटलेला आहे. या चित्रपटातील एक नितांत सुंदर, तितकाच अंतर्मुख करायला लावणारा प्रसंग म्हणजे—सेवानिवृत्त झालेले सदानंद दाते (मोहन जोशी) आणि त्यांचे जुने सहकारी बुधकर (सुधीर जोशी) यांची झालेली भेट. हा प्रसंग म्हणजे केवळ दोन वृद्धांमधील संवाद नाही, तर बदलत्या काळातील एका मोठ्या सामाजिक आणि कौटुंबिक शोकांतिकेचे अत्यंत हुबेहूब रेखाटलेले चित्र आहे.
आपला पगार आणि उरलेली थकबाकी घेण्यासाठी दातेसाहेब पुन्हा एकदा ऑफिसच्या पायऱ्या चढतात. तिथे त्यांना फारसा परिचय नसलेला, पण ओळखीचा चेहरा असलेला 'बुधकर' हा गृहस्थ भेटतो. बुधकरही सेवानिवृत्त झालेला आहे. संवादाची सुरुवात करताना बुधकर दातेसाहेबांना चहाची लालूच दाखवतात आणि अत्यंत सहजतेने एक कटू सत्य बोलून जातात
"आजकाल आपलं बोलणं कोणाला ऐकायचं असेल, तर चहा पाजावा लागतो!"हा संवाद वरकरणी साधा वाटत असला, तरी त्यामागे एकटेपणाची किती मोठी दरी आहे, हे लगेच जाणवते. बुधकर दिवसभरात सात-आठ चहा पितात, कारण त्यांना स्वतःचे मन हलके करण्यासाठी, स्वतःचे अस्तित्व टिकवून ठेवण्यासाठी कोणाशीतरी बोलणे गरजेचे असते. दिग्दर्शकाने या प्रसंगात दोन वेगवेगळ्या परिस्थितीतील वृद्धांची तुलना अत्यंत प्रभावीपणे केली आहे.सदानंद दाते यांचे आयुष्य कौटुंबिक जिव्हाळ्याने समृद्ध आहे; दोन मुले, सुना आणि लाडक्या नातवंडांच्या किलबिलाटात त्यांचा अत्यंत सुखी परिवार नांदत आहे. आयुष्याच्या प्रत्येक वळणावर सदानंद दाते यांना त्यांच्या पत्नीची अत्यंत खंबीर आणि प्रेमाची साथ लाभली, ज्यामुळे त्यांचे कौटुंबिक जीवन आदर आणि समाधानाने बहरून गेले. दुसरीकडे बुधकर यांची परिस्थिति अत्यंत विदारक आहे; त्यांची सहचारिणी म्हणजेच पत्नी नुकतीच निवर्तल्यामुळे त्यांच्या आयुष्यात एक सुन्न करणारी शांतता पसरली आहे. बुधकरांचा एकुलता एक मुलगा परदेशात स्थायिक झाला आहे, तर इथे भारतात मात्र घरात केवळ त्यांची वृद्ध, आजारी आई आणि तिची सेवा करणारे बुधकर उरले आहेत. ज्या घरात कधी काळी आनंदाचे वातावरण होते, तिथे आता दिवसभर केवळ औषधांचा उग्र वास आणि मनाला पोखरून काढणारा असह्य एकटेपणा उरला आहे.बुधकरांचा मुलगा परदेशात आहे. जेव्हा तो भारतात येतो, तेव्हा तो स्वतःच्या घरी न राहता हॉटेलमध्ये राहतो. पाहुण्यासारखा येतो, दोन-चार दिवस राहतो आणि निघून जातो. मुलाचा हा परकेपणा आणि 'पाहुणचार' बुधकरांना आतून पोखरत असतो, पण ते तो राग मुलावर काढत नाहीत. उलट, "अशा औषधांचा वास असलेल्या घरात त्याने तरी का राहावे?" असे म्हणत ते मुलाची बाजू समजून घेतात. हा त्यांचा समजूतदारपणा त्यांच्यातील लाचारी आणि अगतिकता अधिक गडद करतो.९० च्या दशकातील हा तो काळ होता, जेव्हा भारतीय तरुणांमध्ये परदेशी जाण्याची लाट नुकतीच सुरू झाली होती. पालकांना आपल्या मुलांच्या यशाचा, त्यांच्या परदेशात असण्याचा सार्थ अभिमान असायचा. पण या 'अभिमानाच्या कवचाखाली' एकटेपणाचे जे दुःख धगधगत होते, ते समाज उघडपणे मान्य करायला तयार नव्हता.बुधकर हे याच पिढीचे प्रतिनिधित्व करतात. ते आपल्या चेहऱ्यावर सतत हसू ठेवतात, लोकांशी थोडे 'लोचट' होऊन गप्पा मारतात, जेणेकरून मनावरचा ताण हलका व्हावा. त्यांचे हे हसरे दुःख म्हणजे 'रबरी चेंडू पाण्यात दाबण्याच्या खेळासारखे' आहे. एखादा रबरी चेंडू आपण कितीही ताकदीने पाण्यात दाबून धरण्याचा प्रयत्न केला, तरी तो उसळी मारून वर येतोच. बुधकरांचे दुःखही असेच आहे. ते चेहऱ्यावर हसू आणून, सभ्यपणे संवाद साधून ते दुःख लपवण्याचा कितीही प्रयत्न करत असले, तरी त्यांच्या डोळ्यांतील आणि आवाजातील वेदना दातेसाहेबांना (आणि प्रेक्षकांनाही) स्पष्ट जाणवते.हा प्रसंग केवळ संवादांमुळे नाही, तर दोन दिग्गज कलावंतांच्या অভিনयामुळे अजरामर झाला आहे. सुधीर जोशी यांनी बुधकरांची ती अगतिकता, चहा पिण्याची घाई, आणि हसता हसता डोळ्यांत येणारे पाणी ज्या ताकदीने उभे केले आहे, त्याला तोड नाही. तर दुसरीकडे, मोहन जोशी यांनी संयत, स्थितप्रज्ञ आणि अंतर्मुख होत, केवळ चेहऱ्यावरील भाव आणि शांततेच्या माध्यमातून दातेसाहेबांची अस्वस्थता प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचवली आहे.हा प्रसंग आजच्या काळातही तितकाच जिवंत वाटतो, कारण आज आपल्या अवतीभवती अशी अनेक 'बुधकर' आपल्याला पाहायला मिळतात. मुलांच्या प्रगतीसाठी स्वतःचे आयुष्य पणाला लावणारी आणि शेवटी रिकाम्या घरट्यात एकटेपणाशी झुंजणारी ही पिढी आजही हा 'रबरी चेंडू पाण्यात दाबण्याचा खेळ' रोज खेळत आहे. 'तू तिथे मी' चित्रपटातील हा प्रसंग मराठी चित्रपटसृष्टीतील एक मैलाचा दगड ठरला आहे, जो पाहताना डोळे नकळत ओलावतात आणि मन सुन्न होते.
लेखक: अमित अशोक परब #CinemaGully

Sunday, July 5, 2026

'स्पिरिट ऑफ मुंबई': एका अगतिक पिंजऱ्याचा आणि 'मजबुरी'चा इतिहास

'स्पिरिट ऑफ मुंबई': एका अगतिक पिंजऱ्याचा आणि 'मजबुरी'चा इतिहास

'स्पिरिट ऑफ मुंबई' या दोन शब्दांच्या झगमगत्या पडद्याआड मुंबईकरांच्या रक्तरंजित जखमा, वेदना आणि एका वर्गाची असह्य मजबुरी लपलेली आहे. समाजमाध्यमांवर या शब्दाचे उदात्तीकरण करणे सोपे आहे, पण मुंबईचा खरा इतिहास आणि वर्तमान पाहिले, तर हे 'स्पिरिट' नसून रोजच्या मृत्यूशी आणि भीतीशी केलेला एक अमानुष करार आहे.
मुंबईने एकामागून एक अनेक मोठे आघात झेलले आहेत.
लोकल मधील बॉम्बस्फोट (१९९३ आणि २००६) शेकडो निष्पाप जीव गेले.२६/११ चा दहशतवादी हल्ला छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस (CSM) सारख्या गजबजलेल्या स्थानकावर रक्ताचे सडे पडले.नालासोपारा किंवा तत्सम हत्याकांडं आणि गुन्हेगारी ज्याने उपनगरातील सामान्य माणसाच्या सुरक्षेचा प्रश्न ऐरणीवर आणला.
या सर्व भयानक घटना घडल्यानंतरही, दुसऱ्या दिवशी मुंबईकर पुन्हा त्याच ट्रेनमध्ये, त्याच जागेवर उभा राहून प्रवास करत होता. हे त्याचे शौर्य नव्हते, तर ती त्याची 'मध्यमवर्गीय मानसिकता' होती. "माझ्या कुटुंबाचे काय होईल?" या एकाच विचाराने, मनात प्रचंड संताप असूनही, व्यवस्थेला प्रश्न विचारण्याऐवजी त्याने स्वतःच्या भावना दाबून टाकल्या आणि तो वेळेत ऑफिस गाठण्याच्या विवंचनेत मग्न झाला.
मुंबईच्या रुळांवर रोज सरासरी ७ ते ८ लोक अपघातात जीव गमावतात किंवा अपंग होतात. गर्दीमुळे ट्रेनमधून पडणे, खांबाला आपटणे किंवा रूळ ओलांडताना होणारे हे अपघात कुणा हौसेपोटी होत नाहीत, तर ते 'फक्त आणि फक्त पोटासाठी' होतात.जर आज नऊची लोकल चुकली, तर पंचिंग उशिरा होईल, बॉस ओरडेल, पगार कापला जाईल—या भीतीपोटी माणूस स्वतःच्या जीवाचा जुगार खेळतो. हे 'स्पंदन' नाही, हा रोज सकाळी घरातून निघताना मृत्यूशी खेळला जाणारा जुगार आहे.आजचा मुंबईकर विकेंडला हॉटेलमध्ये जातो, मॉलमध्ये फिरतो, 'लाइफ एन्जॉय' करतो. पण या आनंदाच्या मागे एक अनामिक, सुप्त भीती सतत डोकं वर काढत असते
"आज मी एन्जॉय करतोय, पण उद्या सोमवारी जेव्हा मी लोकलच्या गर्दीत असेन, तेव्हा मागच्या आठवड्यात ज्या माणसाचा अपघात झाला, तसा माझा तर होणार नाही ना? मी सुरक्षित घरी परत येईन ना?"
हा प्रश्न त्याला रोज पडतो. पण या प्रश्नाचे उत्तर शोधण्याची ताकद किंवा पर्याय त्याच्याकडे नाही. हळूहळू या कुचंबणेची, या घुसमटीची त्याला सवय होते. तो या मानसिकतेलाच आपले नशीब मानून जगत राहतो.
मुंबईकराने स्वतःभोवती एक मानसिक पिंजरा तयार केला आहे. त्याला माहिती आहे की बाहेर व्यवस्था सडलेली आहे, सर्वकाही चुकीचे घडत आहे, पण तो आपल्या मनाला रोज एकच डोस पाजतो—"ऑल इज वेल". युनिव्हर्सिटीमधून मिळालेली मोठी डिग्री, वाचलेली जागतिक दर्जाची पुस्तकं किंवा ती प्रसिद्ध 'मोटिव्हेशनल' पुस्तक मालिका (जी माणसाला संकटातही सकारात्मक राहायला शिकवते) माणसाला या पिंजऱ्यातून बाहेर काढू शकत नाहीत. उलट, ही पुस्तकं आणि विचार त्याला या गुलामगिरीत 'कसे आनंदी राहायचे' याचेच प्रशिक्षण देतात. तो चुकीच्या गोष्टी डोळ्यांनी पाहतो, पण मनाला समजवतो, पुढे निघून जातो आणि आपली 'मजबुरी' विसरण्यासाठी पुन्हा त्याच चक्रात अडकतो.
'स्पिरिट ऑफ मुंबई' हा खरं तर सामान्य माणसाच्या हतबलतेचा आणि सहनशीलतेचा गैरफायदा घेण्यासाठी तयार केलेला एक भ्रम आहे. ही एक अशी 'मजबुरी' बनली आहे, जिथे माणूस रोज मरतो, रोज घाबरतो, पण पोट भरण्यासाठी त्याला रोज हसावं लागतं आणि धावावं लागतं. हा इतिहास पराक्रमाचा नाही, तर एका व्यवस्थेने सामान्य माणसाला आपल्या पिंजऱ्यात कसे गुलाम बनवून ठेवले आहे, याचा जिवंत पुरावा आहे. पुस्तकी ज्ञान माणसाला प्रश्न विचारायला शिकवण्याऐवजी, आहे त्या परिस्थितीत कसं "ॲडजस्ट" करायचं हेच शिकवतंय, ही आजच्या सुशिक्षित मध्यमवर्गाची सर्वात मोठी शोकांतिका आहे. २६/११ चा हल्ला, लोकल स्फोट, रोजचे अपघात आणि नालासोपारा हत्याकांडासारख्या घटनांनंतर मध्यमवर्गीयाला एक गोष्ट पक्की समजली आहे—"इथे आपल्याला वाचवायला कोणीही नाही." पोलीस, प्रशासन, नेते किंवा कायदा यांपैकी कोणीही त्याच्या संरक्षणाची हमी देऊ शकत नाही.जेव्हा माणसाचा व्यवस्थेवरचा विश्वास उडतो, तेव्हा तो अदृश्य शक्तीकडे धाव घेतो. "बाकी कोणी नाही, तर आता हा देव, हा धर्मच आपल्याला वाचवेल," या भावनेतून आज मुंबईत धार्मिकतेकडे लोकांचा ओढा प्रचंड वाढला आहे.
याच अगतिकतेचा गैरफायदा घेऊन समाजात वेगवेगळ्या 'बाबां'चे, गुरूंचे आणि देवाचे अनुयायी म्हणून वावरणाऱ्यांचे पेव फुटले आहे. स्वतःला असुरक्षित समजणारा सामान्य माणूस या बाबांच्या कच्छपी लागतोय, कारण त्याच्या मनातली अनामिक भीती त्याला तिथे क्षणिक मानसिक शांतता किंवा आडोसा देते. ही वाढती संख्या धार्मिक क्रांती नसून, ती मुंबईकरांच्या खोलवर रुजलेल्या असुरक्षिततेचे लक्षण आहे.मुंबई आता भौगोलिक आणि मानसिकदृष्ट्याही पूर्वेसारखी राहिलेली नाही. घरांच्या गगनचुंबी किमतींमुळे सामान्य मध्यमवर्गीय माणूस मुंबईच्या वेशीबाहेर—डोंबिवली, कल्याण, बदलापूर, विरार, आणि त्याहूनही पुढे फेकला गेला आहे.
आणखी एक कटू सत्य म्हणजे, माणूस ऑफिसमधील कामाच्या प्रेशरने तितका थकत नाही, जितका तो रोजच्या अमानुष प्रवासाने थकतो. लोकलच्या दारात लटकणे, गर्दीशी दोन हात करणे, ट्रॅफिकमध्ये तास न तास अडकणे यातच त्याची निम्मी ऊर्जा संपून जाते. या बेसुमार वाढीने आणि थकव्याने मध्यमवर्गीय मानसिकतेला एक प्रकारची कीड लावली आहे. त्या माणसाने आता स्वतःला मनापासून समजावून टाकले आहे—"इथे असंच होणार, हे असंच चालणार आणि यात कधीच बदल होणार नाही." हा स्वीकार म्हणजे जिवंतपणे स्वतःचे मरण स्वीकारण्यासारखे आहे.आजची मुंबई एखाद्या मोठ्या क्लबसारखी झाली आहे, जिथे माणसाच्या लायकीनुसार त्याला 'मेंबरशिप' दिली जाते.परमनंट मेंबर्स (शाश्वत वर्ग): ज्यांच्याकडे स्वतःची घरे आहेत, गाड्या आहेत, जे दक्षिण मुंबईत किंवा उच्चभ्रू वस्त्यांमध्ये राहतात, ज्यांना या रोजच्या लोकलच्या नरकयातना भोगाव्या लागत नाहीत. मुंबईची संसाधने आणि सुख सोयी यांच्यावर या परमनंट मेंबर्सचा ताबा आहे.टेम्परेरी मेंबर्स (तात्पुरता वर्ग): हा तो अगतिक मध्यमवर्ग आहे, जो फक्त रोज सकाळी या क्लबमध्ये 'काम करण्यासाठी' आणि राबण्यासाठी येतो आणि रात्री थकून-भागून आपल्या लांबच्या खोपटात परत जातो. ते मुंबईत राहतात, पण मुंबई त्यांची नाही. ते या शहराचे फक्त 'टेम्परेरी मेंबर्स' आहेत, ज्यांना कधीही बाहेर फेकले जाऊ शकते. 'ऑल इज वेल'चा मुखवटा चढवून जगणारा आजचा मुंबईकर प्रत्यक्षात एका मोठ्या मानसिक कोंडवाड्यात अडकला आहे. वाढती धार्मिकता, बाबांचे पाय धरणे, प्रवासाने आलेले अकाली वृद्धत्व आणि "असंच चालणार" ही विचारसरणी—हे सर्व मुंबईच्या तथाकथित 'स्पिरिट'चे खरे रूप आहे. मुंबई आता स्वप्नांची नगरी राहिलेली नाही, तर ती मध्यमवर्गीयांच्या अगतिकतेचा आणि मजबुरीचा एक अथांग समुद्र झाली आहे, जिथे प्रत्येक जण फक्त बुडण्यापासून वाचायचा प्रयत्न करतोय.
मुंबईत जशा कॉर्पोरेटच्या काचेच्या उंच इमारती वाढत आहेत, तशाच त्याच्या आजूबाजूला असणाऱ्या पानटपऱ्या आणि तिथे लागणाऱ्या गर्दीच्या रांगाही वाढत आहेत.लाख-लाख रुपये पगार घेणारी आजची तरुण पिढी—मुलं आणि मुली दोन्ही—या टपऱ्यांवर एकामागून एक सिगरेट फुंकताना दिसतात. त्यांच्या या धुराच्या विळख्यामागे कोणतीही फॅशन नसते, तर तिथे चर्चा असते ती कामाच्या प्रेशरची, कटकट्या बॉसची आणि डेडलाईन्सची. ऑफिसमध्ये होणाऱ्या मानसिक कुचंबणेची सवय करून घेण्यासाठी, तो ताण विसरण्यासाठी त्यांना सिगरेटच्या धुराचा आणि निकोटीनचा आधार घ्यावा लागतोय.
सोमवार ते शुक्रवार या कुचंबणेच्या पिंजऱ्यात काढल्यानंतर, विकेंडला मुंबईतले सगळे बार आणि क्लब्स हाऊसफुल होतात. तिथून वाहणारा दारूचा ओघ हा सणाचा आनंद साजरा करण्यासाठी नसतो, तर पाच दिवसांचा तो अमानुष थकवा आणि अगतिकता मनातून काही काळासाठी पुसून टाकण्यासाठी घेतलेली ती एक 'भूल' असते.
या रोजच्या मानसिक कुचंबणेचा सर्वात मोठा फटका आजच्या माणसाच्या वैयक्तिक नात्यांना बसला आहे.जेव्हा पती आणि पत्नी दोघेही त्याच अमानुष प्रवासातून, त्याच कॉर्पोरेट प्रेशरमधून आणि मानसिक कोंडवाड्यातून जात असतात, तेव्हा त्यांच्यातलं एकमेकांबद्दलचं आदराचं आणि प्रेमाचं नातं कोरडं होऊ लागतं. घरी आल्यावर एकमेकांना समजून घेण्याऐवजी, स्वतःचा संताप आणि नैराश्य एकमेकांवर दोषारोप (Blame game) करून काढले जाते. या मध्यमवर्गीय कुचंबणेमुळे आजची कुटुंबव्यवस्था धोक्यात आली आहे. आई-वडिलांकडे मुलांशी संवाद साधायला न शारीरिक ऊर्जा उरते, न मानसिक शांतता. परिणामी, पालकत्वाच्या नात्याला एक मोठी तडा गेली आहे. मुलं पैशांनी समृद्ध होत आहेत, पण संस्कार आणि आई-वडिलांच्या सहवासाला पारखी होत आहेत.यावर कोणताच एक ठरलेला जागतिक उपाय नाही. कारण या कुचंबणेचं प्रत्येकाचं मीटर वेगळं आहे आणि हा पेपर सोडवायची प्रत्येकाची पद्धत वेगळी आहे. पण या पिंजऱ्यातून बाहेर पडण्यासाठी काही मूलभूत पावले उचलणे गरजेचे आहे. सर्वात आधी स्वतःला हे समजवणे गरजेचे आहे की, रोज मरण सहन करणे हे माझे 'शौर्य' नाही, ती माझी मजबुरी आहे. या शब्दाच्या ग्लॅमरला भुलणे बंद केले पाहिजे. चुकीच्या गोष्टीला चुकीचे म्हणायला शिकणे. "असंच चालणार" हा स्वीकार न करता, आपल्या परीने परिस्थिती बदलण्याचा किंवा किमान स्वतःला त्या मानसिकतेतून बाहेर काढण्याचा प्रयत्न करणे. विकेंडची दारू किंवा सिगरेटचा धूर हा ताण कमी करत नाही, तर तो मानसिक आजार वाढवतो. त्याऐवजी कुटुंबाशी संवाद, कला, निसर्गाशी जवळीक यांसारख्या निरोगी पर्यायांकडे वळणे. कामाचा पगार मिळतो, आपल्या आयुष्याचा नाही. ऑफिसचे प्रेशर आणि वैयक्तिक आयुष्य याच्यात एक स्पष्ट रेषा आखणे अत्यंत गरजेचे झाले आहे.
मुंबई आता पूर्वीसारखी राहिलेली नाही, तिला आता या 'अगतिक मध्यमवर्गीय मानसिकतेची कीड' लागली आहे. आपण एका अशा चक्रव्यूहात अडकलो आहोत जिथे आपण रोज धावतोय, पण पोहोचत कुठेच नाही आहोत. आता वेळ आली आहे की, आपण या तथाकथित 'स्पिरिट'च्या खोट्या मुखवट्याकडे वास्तवाच्या दृष्टीने पाहावे. जोपर्यंत प्रत्येक व्यक्ती स्वतःच्या पातळीवर या कुचंबणेविरुद्ध आवाज उठवत नाही किंवा स्वतःला या पिंजऱ्यातून बाहेर काढत नाही, तोपर्यंत मुंबईकर फक्त एक 'चालता-बोलता सांगाडा' बनूनच जगत राहील.

अमित अशोक परब