त्या दिवशी एका हितचिंतकाबरोबर सहज गप्पा मारताना घरात होणाऱ्या वादांचा विषय निघाला. विशेषतः आई-वडील, त्यांचा मुलगा आणि मुलाची पत्नी यांच्या नात्यांमध्ये निर्माण होणारा ताण, मतभेद आणि त्यामध्ये आई-वडिलांचा होणारा हस्तक्षेप यावर चर्चा सुरू झाली.
बोलता बोलता त्या हितचिंतकाने एक वाक्य म्हटले—“कधी कधी वाटतं, किती बोलते आई! आपण किती ऐकून घ्यायचं?”
हे वाक्य ऐकताना पहिल्या क्षणी ते अगदी स्वाभाविक वाटते. कारण प्रत्येक व्यक्तीला स्वतःची एक मर्यादा असते. आई-वडील असले तरी त्यांचे प्रत्येक मत मान्य करणे, प्रत्येक सूचना स्वीकारणे किंवा त्यांच्या प्रत्येक बोलण्याला शरण जाणे हेच मुलाचे कर्तव्य आहे, असे नाही. मुलगा मोठा झाल्यावर त्याला स्वतःचे विचार, स्वतःचे निर्णय, स्वतःची जबाबदारी आणि स्वतःचे आयुष्य असते.
पण त्याच वेळी त्या हितचिंतकाने एक अत्यंत महत्त्वाचा मुद्दा मांडला—
“ऐकून घ्यायचं नाहीतर उद्या ते नसतील, तेव्हा आपल्याला वाटून जाईल की आपण केवढं बोललो त्यांना.”
हे वाक्य खरेच मनाला भिडणारे आहे.
कारण आई-वडील आपल्या आयुष्यात कायमचे नसतात, ही वस्तुस्थिती आपण जिवंतपणी स्वीकारत नाही. आपण त्यांना गृहीत धरतो. ते आहेत, बोलणार आहेत, कधी रागावणार आहेत, कधी सूचना देणार आहेत, कधी आपल्या निर्णयांवर नाराज होणार आहेत—हे सगळे इतके परिचित असते की त्यांच्या अस्तित्वाची किंमत आपल्याला त्यांच्या अनुपस्थितीनंतर कळते.
मात्र या विचाराला दुसरीही एक बाजू आहे.
उद्या आई-वडील नसतील तेव्हा मुलाला असा पश्चात्ताप होऊ शकतो की, “आई-बाबा माझ्याशी बोलत होते, मी त्यांच्यावर चिडलो. त्यांनी काही सांगितले, मी ऐकून घेतले नाही. त्यांनी मला समजावण्याचा प्रयत्न केला आणि मी त्यांना उलट उत्तर दिले.”
पण प्रश्न असा आहे की—पश्चात्ताप फक्त मुलालाच होतो का?
आई-वडिलांनाही त्यांच्या आयुष्याच्या अंतिम टप्प्यावर काही प्रश्न स्वतःला पडू शकत नाहीत का?
“आपण आपल्या मुलाला किती बोललो?”
“त्याला प्रत्येक गोष्टीत आपण किती अडवलं?”
“तो मोठा झाला, स्वतःच्या पायावर उभा राहिला, तरी आपण त्याला स्वतंत्र माणूस म्हणून स्वीकारलं का?”
“आपल्या मुलाचा संसार, त्याचे निर्णय आणि त्याचे वैवाहिक आयुष्य यामध्ये आपण आवश्यकतेपेक्षा जास्त हस्तक्षेप केला का?”
“आपल्या ‘आई-वडील’ या भूमिकेचा आधार घेऊन आपण त्याच्यावर आपला अधिकार लादत राहिलो का?”
“आपला मुलगा आहे, म्हणून त्याने आपलेच ऐकले पाहिजे, ही अपेक्षा आपण त्याच्यावर सतत बिंबवत राहिलो का?”
आणि सर्वांत महत्त्वाचा प्रश्न—
“आपल्या अहंकारासाठी आपण आपल्या मुलाचे पंख छाटण्याचा प्रयत्न तर केला नाही ना?”
हे प्रश्न कठीण आहेत. पण म्हणूनच ते विचारणे गरजेचे आहे.
आई-वडिलांचे प्रेम ही जगातील सर्वात सुंदर भावना आहे. परंतु प्रेम आणि मालकी हक्क यांच्यामध्ये एक अतिशय सूक्ष्म रेषा असते. त्या रेषेच्या पलीकडे गेले की प्रेमाचे रूप हळूहळू हस्तक्षेपात बदलते. काळजीचे रूप नियंत्रणात बदलते. मार्गदर्शनाचे रूप आदेशात बदलते. आणि “माझ्या मुलाचे भले व्हावे” या भावनेतून नकळत “माझ्या म्हणण्याप्रमाणेच त्याने जगावे” ही अपेक्षा निर्माण होते.
मुलगा लहान असताना आई-वडिलांनी त्याला सांगावे, शिकवावे, चुका दाखवाव्यात, शिस्त लावावी—हे स्वाभाविक आहे. कारण त्या वयात मुलाला दिशा देण्याची जबाबदारी पालकांची असते.
पण मुलगा मोठा झाल्यावर परिस्थिती बदलते.
तो स्वतः निर्णय घेऊ लागतो. त्याच्या आयुष्यात पत्नी येते. त्याचा संसार उभा राहतो. त्याच्या जबाबदाऱ्या वाढतात. त्याचे स्वतःचे आर्थिक, सामाजिक आणि भावनिक निर्णय असतात. त्याच्या आयुष्याला त्याची स्वतःची दिशा मिळते.
इथे पालकांनी एक अत्यंत महत्त्वाची भूमिका स्वीकारायला हवी—मार्गदर्शकाची, नियंत्रकाची नव्हे.
मुलाने सल्ला मागितला तर सल्ला द्यावा. त्याने अडचण सांगितली तर त्याच्या पाठीशी उभे राहावे. त्याला चूक होत असेल तर प्रेमाने सावध करावे. पण प्रत्येक निर्णयामध्ये आपले मत अंतिम असलेच पाहिजे, असा आग्रह धरू नये.
कारण मुलगा मोठा झाला म्हणजे तो आई-वडिलांचा राहात नाही असे नाही; तो फक्त स्वतंत्र व्यक्ती बनतो.
हे समजून घेणे पालकांसाठी जितके आवश्यक आहे, तितकेच मुलांसाठीही आवश्यक आहे.
मुलांनीही “आई-वडील आहेत म्हणून त्यांचे प्रत्येक बोलणे त्रासदायक आहे” अशी भूमिका घेणे योग्य नाही. त्यांचा अनुभव, त्यांची काळजी आणि त्यांच्या मनातील प्रेम समजून घेण्याचा प्रयत्न करायला हवा. प्रत्येक सूचना म्हणजे हस्तक्षेप नसतो आणि प्रत्येक मतभेद म्हणजे अपमान नसतो.
पण उलट बाजूही तितकीच खरी आहे—प्रत्येक वेळी “आम्ही आई-वडील आहोत, त्यामुळे आमचेच बरोबर” असे म्हणणेही योग्य नाही.
नात्यामध्ये वय मोठे असणे म्हणजे नेहमी बरोबर असणे नव्हे.
अनुभव मोठा असणे म्हणजे दुसऱ्याच्या आयुष्यावर अधिकार मिळणे नव्हे.
पालक असणे म्हणजे मुलाच्या आयुष्याचा मालक होणे नव्हे.
आणि मुलगा असणे म्हणजे आयुष्यभर स्वतःच्या निर्णयांचे स्वातंत्र्य गमावणे नव्हे.
विशेषतः मुलाच्या वैवाहिक आयुष्यात हस्तक्षेप करताना आई-वडिलांनी अत्यंत सावध राहणे गरजेचे आहे. कारण विवाहानंतर मुलाचे आयुष्य फक्त “मुलगा” या भूमिकेपुरते राहत नाही. तो पती असतो, जोडीदार असतो, आणि त्याच्या पत्नीच्या भावनांनाही तितकेच महत्त्व असते.
आईला तिचा मुलगा जसा जन्मापासून परिचित असतो, तसा त्याची पत्नी त्याला तिच्या आयुष्याचा साथीदार म्हणून पाहते. या दोन नात्यांची तुलना करणेच चुकीचे आहे.
आईचे स्थान वेगळे आहे आणि पत्नीचे स्थान वेगळे आहे.
आईला मुलावर प्रेम करण्याचा अधिकार आहे; पत्नीला आपल्या पतीबरोबर स्वतंत्र संसार उभा करण्याचा अधिकार आहे.
या दोन्ही गोष्टी एकमेकांच्या विरोधात असण्याची गरज नाही. संघर्ष तेव्हा निर्माण होतो, जेव्हा एक नाते दुसऱ्या नात्यावर मालकी हक्क गाजवू लागते.
“तो माझा मुलगा आहे, त्याने माझेच ऐकले पाहिजे,” या विचारातून जर आई किंवा वडील मुलाच्या प्रत्येक निर्णयावर नियंत्रण ठेवू लागले, तर ते प्रेम राहत नाही; ते नियंत्रण बनते.
आणि नियंत्रण कितीही प्रेमाच्या नावाखाली केले तरी त्यातून समोरच्या व्यक्तीला घुसमट जाणवू शकते.
मुलाला सतत असे सांगितले गेले की, “तू आमचे ऐकलेच पाहिजेस”, “तुझ्या आयुष्यात आम्ही सांगितल्याशिवाय काही होऊ नये”, “तू आमच्यामुळे आहेस, त्यामुळे निर्णयही आमचेच”, तर त्याच्या मनात एक दिवस प्रश्न निर्माण होतो—“माझे स्वतःचे आयुष्य नेमके कुठे आहे?”
ही भावना फार धोकादायक असते.
कारण मग मुलगा बंडखोर होतोच असे नाही; कधी कधी तो फक्त आतून दूर जातो.
बाहेरून तो आई-वडिलांशी बोलत राहतो, पण मनाने दूर जातो. त्यांना भेटतो, पण मन मोकळे करत नाही. त्यांच्या उपस्थितीचा आदर करतो, पण त्यांच्या मतांचा स्वीकार करणे थांबवतो.
आणि मग पालक म्हणतात—“मुलगा बदलला.”
पण कदाचित प्रश्न एवढाच असतो की मुलगा बदलला की नात्याची पद्धत बदलायला हवी होती?
मुलाला पंख देऊन उडायला शिकवायचे आणि तो उडू लागल्यावर त्याला परत आपल्या हातात पकडून ठेवायचे—ही विसंगती अनेक कुटुंबांमध्ये दिसते.
आई-वडिलांनी मुलाला शिक्षण दिले, संस्कार दिले, स्वतःच्या पायावर उभे केले, संघर्ष करायला शिकवले. पण त्याच मुलाने स्वतःच्या आयुष्याचे निर्णय घेण्यास सुरुवात केली की त्याच स्वावलंबनाची भीती वाटू लागली, तर त्याचा अर्थ आपण त्याला स्वातंत्र्य देण्याऐवजी फक्त आपल्या नियंत्रणाखाली सक्षम केले होते का, असा प्रश्न पडतो.
पंख दिले असतील तर आकाशही द्यावे लागते.
मुलाने उडावे, पण परत यावे असे वाटणे स्वाभाविक आहे. मात्र त्याने उडूच नये, कारण तो उडला तर आपल्यापासून दूर जाईल, अशी भीती प्रेमाला कैद बनवते.
आणखी एक गंभीर गोष्ट म्हणजे पालकांचा अहंकार.
“मी त्याच्यासाठी एवढं केलं.”
“मी त्याला वाढवलं.”
“त्याच्यासाठी आयुष्य खर्च केलं.”
“म्हणून त्याने माझं ऐकलंच पाहिजे.”
या वाक्यांमध्ये भावनिक सत्य असू शकते. पालकांनी खरोखरच त्याग केलेला असतो. पण त्या त्यागाची पावती म्हणून मुलाच्या संपूर्ण आयुष्यावर अधिकार मागता येत नाही.
पालकांनी मुलासाठी केलेला त्याग हा प्रेमाचा भाग आहे; तो मुलाच्या स्वातंत्र्यावर आयुष्यभराचा करार नाही.
मुलाने पालकांच्या उपकारांची जाणीव ठेवावी, कृतज्ञ असावे, त्यांची काळजी घ्यावी—नक्कीच.
पण कृतज्ञता म्हणजे गुलामगिरी नव्हे.
आणि पालकांचे प्रेम म्हणजे मालकी हक्क नव्हे.
इथेच त्या हितचिंतकाच्या वाक्याचा दुसरा अर्थ समोर येतो.
“उद्या ते नसतील, तेव्हा आपल्याला वाटेल की आपण केवढं बोललो.”
होय, हा पश्चात्ताप मुलाला होऊ शकतो.
पण मला वाटते, त्याचप्रमाणे आई-वडिलांनाही एक दिवस पश्चात्ताप होऊ शकतो—
“आपण आपल्या मुलाला इतकं का दाबलं?”
“त्याला त्याच्या मनाप्रमाणे जगू का दिलं नाही?”
“त्याच्या संसारात आपण इतकं का बोललो?”
“त्याने आपल्यापेक्षा वेगळा निर्णय घेतला म्हणून आपण त्याला चुकीचा का ठरवलं?”
“आपल्या अहंकाराला धक्का बसला म्हणून आपण त्याला भावनिकदृष्ट्या त्रास का दिला?”
“त्याने आपले म्हणणे मानले नाही म्हणून आपण त्याच्यावर प्रेम कमी का केले?”
आणि कदाचित अंतिम क्षणी हा प्रश्न सर्वांत जास्त त्रासदायक असेल—
“आपल्या मुलाने आपल्याला आयुष्यभर घाबरून ऐकावे असे आपल्याला खरेच हवे होते, की त्याने आपल्यावर प्रेमाने विश्वास ठेवावा असे?”
हा फरक खूप मोठा आहे.
भीतीने ऐकणारा मुलगा आणि प्रेमाने ऐकणारा मुलगा यात जमीन-अस्मानाचा फरक आहे.
भीतीने तो आज्ञा पाळेल; प्रेमाने तो मत विचारेल.
भीतीने तो जवळ राहील; प्रेमाने तो मनाने जवळ राहील.
भीतीने तो आई-वडिलांची सेवा करेल; प्रेमाने तो त्यांची सेवा करताना आनंदी असेल.
म्हणून पालकांनी मुलाला “माझे ऐक” असे सांगण्यापेक्षा “तुझा निर्णय काय आहे?” असे विचारण्याची सवय लावली पाहिजे.
“आम्हाला हे योग्य वाटते; पण शेवटी तुझे आयुष्य आहे, तू विचार करून निर्णय घे,” हे वाक्य नात्याला तोडत नाही—उलट मजबूत करते.
कारण त्या वाक्यात प्रेम आहे, विश्वास आहे आणि मुलाच्या व्यक्तिमत्त्वाचा आदर आहे.
मुलांनीही पालकांच्या या बदलत्या भूमिकेचा आदर केला पाहिजे. स्वातंत्र्य म्हणजे आई-वडिलांना दूर लोटणे नव्हे. स्वतंत्र संसार म्हणजे आई-वडिलांना विसरणे नव्हे. स्वतःचे निर्णय घेणे म्हणजे पालकांचा अपमान नव्हे.
दोन्ही बाजूंनी समजूतदारपणा आवश्यक आहे.
पालकांनी अधिकार कमी करून आपुलकी वाढवावी.
मुलांनी विरोध कमी करून संवाद वाढवावा.
पालकांनी आदेश देण्याऐवजी सल्ला द्यावा.
मुलांनी चिडून निघून जाण्याऐवजी शांतपणे आपली भूमिका समजावून सांगावी.
पालकांनी “तो माझा मुलगा आहे” यापेक्षा “तो एक स्वतंत्र व्यक्ती आहे” हे स्वीकारावे.
आणि मुलांनी “ते जुने विचारांचे आहेत” असे म्हणून त्यांच्या भावना फेटाळण्याऐवजी “त्यांची काळजी कोणत्या भावनेतून येते?” हे समजून घ्यावे.
कारण शेवटी प्रत्येक नात्याचा शेवट एकाच सत्याकडे होतो—माणसे कायमची नसतात.
आई-वडील एक दिवस जातील.
मुलगाही एक दिवस वृद्ध होईल.
आपण आज ज्या गोष्टींवर तासन्तास वाद घालत आहोत, त्या कदाचित काही वर्षांनी क्षुल्लक वाटतील. पण त्या वादांमध्ये बोललेले कठोर शब्द, दिलेला मानसिक त्रास आणि तुटलेला विश्वास मात्र कदाचित पुन्हा परत मिळणार नाही.
म्हणून “उद्या ते नसतील तेव्हा पश्चात्ताप होईल” ही जाणीव फक्त मुलांनी ठेवायची नाही.
ती आई-वडिलांनीही ठेवायला हवी.
उद्या मुलगा आपल्याजवळ नसेल तेव्हा त्याला आपल्या शब्दांची आठवण येऊ नये; आपल्या प्रेमाची आठवण यावी.
उद्या मुलगा आपल्या निर्णयांपेक्षा आपल्या विश्वासाची आठवण काढावा.
उद्या त्याने असे म्हणावे—“माझ्या आई-बाबांनी मला चुका करू दिल्या, पण मी पडल्यावर उचलून घेतले. त्यांनी मला सल्ला दिला, पण माझे आयुष्य माझ्याच हातात ठेवले. त्यांनी माझ्यावर प्रेम केले, पण मला कैद केले नाही.”
यापेक्षा मोठे पालकत्व कोणते?
आई-वडिलांनी मुलाला जन्म दिला, त्याला वाढवले, त्याला उभे केले—हा त्यांच्या आयुष्यातील महान त्याग आहे. पण त्या त्यागाची खरी परिपूर्ती तेव्हा होते, जेव्हा ते आपल्या मुलाला स्वतःच्या पायावर उभे राहून स्वतःचे आकाश निवडताना पाहू शकतात.
मुलाचे पंख छाटून त्याला जवळ ठेवणे सोपे आहे.
पण पंख पसरून तो दूर उडत असताना, “जा, तुझे आकाश तुझे आहे; आम्ही इथे आहोतच,” असे म्हणणे—यासाठी खऱ्या प्रेमाची गरज असते.
आणि शेवटी, आई-वडील असोत किंवा मुले—सगळ्यांनी स्वतःला एक प्रश्न विचारायला हवा:
“आपण हे नाते जिंकण्यासाठी बोलत आहोत की हे नाते टिकवण्यासाठी?”
कारण घरात प्रत्येक वादात कोणीतरी जिंकते आणि कोणीतरी हरते असे नसते.
कधी कधी वादात दोघेही जिंकतात, पण नाते हरते.
आणि कधी कधी एखाद्याने थोडे गप्प राहणे, दुसऱ्याचे बोलणे शांतपणे ऐकून घेणे, आपला अहंकार थोडा बाजूला ठेवणे—यामुळे कोणीही हरत नाही; उलट नाते जिंकते.
आई-वडिलांनी मुलाला ऐकून घ्यावे.
मुलानेही आई-वडिलांना ऐकून घ्यावे.
पण “ऐकून घेणे” आणि “आपले म्हणणे मान्य करणे” या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.
ऐकणे म्हणजे आदर.
मान्य करणे म्हणजे निर्णय.
आणि प्रत्येक प्रौढ व्यक्तीला स्वतःच्या निर्णयाचा अधिकार असतो.
म्हणूनच नात्यांमध्ये एक सुंदर समतोल हवा—आई-वडिलांचा अनुभव, मुलाचे स्वातंत्र्य, पत्नीचा सन्मान आणि सर्वांच्या भावनांची जपणूक.
ज्या घरात हा समतोल साधला जातो, त्या घरात मतभेद असले तरी मनभेद निर्माण होत नाहीत.
आणि शेवटी जीवनाच्या अंतिम टप्प्यावर कोणालाही हा पश्चात्ताप राहू नये की—
“मी माझ्या माणसांवर खूप प्रेम केले, पण माझ्या प्रेमाच्या नावाखाली त्यांना खूप दुखावले.”
याऐवजी मनात एकच समाधान असावे—
“मी माझ्या माणसांवर प्रेम केले, त्यांना समजून घेतले, त्यांच्या चुका माफ केल्या, माझ्या चुका मान्य केल्या आणि त्यांच्या आयुष्याला माझ्या अहंकारापेक्षा मोठे मानले.”
कारण शेवटी आपल्याबरोबर जाणार नसतात आपले वाद, आपले हट्ट, आपली मते किंवा आपला अहंकार.
आपल्याबरोबर राहतात—आपण दिलेले प्रेम, आपण जपलेली नाती आणि आपण दुसऱ्याच्या मनावर उमटवलेली आठवण.
म्हणून आजच थोडे थांबूया.
आई-वडिलांनी मुलाला थोडे मोकळे करूया.
मुलांनी आई-वडिलांना थोडे अधिक प्रेमाने ऐकूया.
पती-पत्नीने दोन्ही बाजू समजून घेऊया.
आणि सर्वांनी मिळून एक गोष्ट ठरवूया—
“माणसे असताना नाती जपूया; कारण माणसे गेल्यानंतर केलेला पश्चात्ताप कोणतेही नाते परत आणू शकत नाही.”
लेखक : अमित अशोक परब
No comments:
Post a Comment