मैत्री दिनानिमित्त... एक अस्वस्थ करणारा विचार

आज जागतिक मैत्री दिन.

सकाळपासून सोशल मीडियावर मित्रांच्या आठवणींना उजाळा देणाऱ्या पोस्ट्स, जुन्या छायाचित्रांचा वर्षाव आणि "फ्रेंडशिप फॉरएव्हर"च्या शुभेच्छांचा पूर पाहायला मिळत आहे. हे सगळं पाहताना मलाही माझे अनेक जुने मित्र आठवले. काही अजूनही सोबत आहेत, काही काळाच्या ओघात दूर गेले, तर काही फक्त आठवणींच्या कप्प्यात उरले.पण या निमित्ताने मनात एक वेगळाच विचार आला.खरंच, आजच्या काळात मैत्रीची व्याख्या पूर्वीसारखी राहिली आहे का?एक काळ होता जेव्हा मित्र म्हणजे आपला माणूस. रक्ताच्या नात्यापेक्षाही जवळचा. ज्याच्यासमोर आपण कोणताही मुखवटा घालत नव्हतो. ज्याच्याकडे आपल्या आनंदाचे आणि दुःखाचे दोन्ही हक्काने ओझे टाकू शकत होतो.

आज मात्र परिस्थिती बदलताना दिसते.नाती आहेत, संपर्क आहेत, संवाद आहेत, पण विश्वास आहे का?हा प्रश्न मला सतत पडतो.आजकाल लोकांना मैत्री टिकवण्यापेक्षा ती उपयोगी पडेल अशी ठेवणे अधिक सोयीचे वाटते. अनेक संबंध हे जिव्हाळ्यापेक्षा गरजांवर उभे राहिल्याचे दिसतात. जोपर्यंत उपयोग आहे तोपर्यंत जवळीक आणि उपयोग संपला की नातेसंबंधांचाही शेवट — हे वास्तव अनेकांना अनुभवायला मिळाले असेल.काहींना हे विचार अतिशयोक्ती वाटतील.

काहींना वाटेल, "ज्याला वाईट अनुभव आले तोच असं बोलतो."

पण प्रश्न माझ्या किंवा कोणाच्या वैयक्तिक अनुभवाचा नाही. प्रश्न एका बदलत्या सामाजिक वास्तवाचा आहे.आज अनेकांना स्वतःच्या मनातील गोष्ट दुसऱ्याला सांगण्याची भीती वाटते. कारण उद्या त्याच गोष्टीचा वापर आपल्याविरुद्ध होणार नाही याची खात्री उरलेली नाही. आपल्या कमजोरीवरच एखाद्या दिवशी प्रहार होईल, अशी शंका लोकांच्या मनात निर्माण झाली आहे.विश्वास संपण्याची सुरुवात इथूनच होते.माणसं पूर्वीपेक्षा अधिक जोडली गेली आहेत, पण अधिक एकटी पडली आहेत.

मोबाईलमध्ये हजारो नंबर आहेत, सोशल मीडियावर शेकडो मित्र आहेत, पण संकटाच्या काळात कोणाला फोन करावा हेच अनेकांना समजत नाही. कारण मित्रांची संख्या वाढली असली तरी मित्रपणाची खोली कमी झाली आहे.आपण अशा काळात जगतो आहोत जिथे लोक आपले यश पाहायला तयार असतात; पण आपल्या संघर्षात सोबत चालायला फार कमी जण तयार असतात.कदाचित यामागे प्रत्येकाची धावपळ असेल.करिअरची स्पर्धा, आर्थिक ताण, स्वतःचे प्रश्न आणि सतत पुढे जाण्याची धडपड यामध्ये माणूस अधिकाधिक आत्मकेंद्रित होत चालला आहे. दुसऱ्यांसाठी वेळ देणे, त्यांच्या भावनांना समजून घेणे आणि नात्यांमध्ये गुंतवणूक करणे कमी होत आहे.

पण एक प्रश्न मात्र आजही कायम आहे.आपण ज्या लोकांना मित्र म्हणतो, ते खरोखर आपले हितचिंतक आहेत का?

आपल्यावर संकट आले तर त्यांना खरोखर काळजी वाटेल का?

आपल्या अनुपस्थितीत ते आपली बाजू घेतील का?आपल्या यशात ते मनापासून आनंदी होतील का?या प्रश्नांची उत्तरेच मैत्रीची खरी परीक्षा ठरवतात.तरीही मला वाटते, जग अजून पूर्णपणे बदललेले नाही.आजही काही माणसं आहेत जी मित्रासाठी स्वतःचा वेळ देतात.आजही काही नाती अशी आहेत ज्यांच्यामध्ये स्वार्थापेक्षा विश्वास मोठा आहे.आजही काही लोक मित्राच्या डोळ्यातील वेदना शब्दांशिवाय ओळखतात.अशी माणसं कमी असतील, पण त्यांच्यामुळेच मैत्री हा शब्द अजून जिवंत आहे.म्हणून आज मैत्री दिनानिमित्त फक्त मित्रांना शुभेच्छा देऊ नका.स्वतःलाही एक प्रश्न विचारा —

"मी ज्या प्रकारचा मित्र इतरांकडून अपेक्षित करतो, तसाच मित्र मी कोणासाठी आहे का?" कारण चांगले मित्र मिळणे हा नशिबाचा भाग असू शकतो; पण कोणासाठी तरी चांगला मित्र बनणे हा आपल्या स्वभावाचा आणि संस्कारांचा भाग असतो.काळ बदलत राहील.नाती बदलतील.मैत्रीची व्याख्याही बदलत राहील.

पण विश्वास, निष्ठा, जिव्हाळा आणि संकटात साथ देण्याची वृत्ती कधीही कालबाह्य होणार नाही.कारण शेवटी आयुष्याच्या संध्याकाळी माणूस त्याच्या संपत्तीची, पदाची किंवा प्रसिद्धीची आठवण काढत नाही...तो आठवण काढतो त्या काही मोजक्या माणसांची, ज्यांनी त्याचा हात कधी सोडला नव्हता.आणि कदाचित त्यालाच आपण खरी मैत्री म्हणतो.

लेखक :- अमित अशोक परब 

#मैत्रीदिन #खरीमैत्री #विश्वास #नातेसंबंध #माणुसकी #मैत्रीचीव्याख्या #विचारमंथन #मराठीविचार #मराठीलेखन 

मराठी नाटकाचे भवितव्य आणि '५०० रुपयांचा' प्रश्न

नुकतीच ज्येष्ठ अभिनेते प्रशांत दामले यांची एक मुलाखत पाहण्यात आली. नाटकाच्या तिकीट दरांवर असलेला जीएसटी आणि “आम्ही ५०० रुपयांच्या वर तिकीट दर घेऊन जाऊ शकत नाही,” याबद्दल त्यांनी व्यक्त केलेले स्पष्ट मत मनाला कुठेतरी स्पर्श करून गेले. त्या निमित्ताने आज स्वतःलाही काही गोष्टींवर व्यक्त व्हावंसं वाटलं. प्रशांतजींचा हा मुद्दा अत्यंत रास्त आहे. मराठी माणूस हा मुळातच ‘नाटकवेडा’ आहे. शतकाहून अधिक काळ या मराठी नाट्यभूमीने अनेक स्थित्यंतरे पाहिली, अनुभवली आणि पचवलीसुद्धा. आजची मराठी रंगभूमी ही अत्यंत समृद्ध आणि माणसांच्या थेट हृदयाशी कनेक्ट झालेली आहे. फक्त महाराष्ट्रात किंवा भारतातच नाही, तर जगभरात जिथे जिथे मराठी माणूस आहे, तिथे तिथे नाटकाची ही पाळेमुळे घट्ट रुजली आहेत. नाटकातले नवनवीन विषय, कलाकारांची रंगभूमीबद्दलची अथांग आत्मीयता आणि निष्ठा एका वेगळ्याच पातळीवरची आहे. म्हणूनच की काय, आज मोठ्या पडद्यावर चमकणारे अनेक प्रतिभावान कलाकार पुन्हा एकदा नाटकाच्या व्यासपीठाकडे वळत आहेत, ही अत्यंत सुखद आणि दिलासादायक गोष्ट आहे.

पण शेवटी प्रश्न उरतो तो थेट प्रेक्षकांच्या खिशाचा. आज नाटकाचे ५०० रुपयांचे तिकीट आणि त्यानंतरचा खाण्यापिण्याचा खर्च असा हिशोब केला, तर सर्वसामान्यांसाठी तो एक विचार करायला लावणारा विषय ठरतो. जरा तुलना करून पाहिली, तर आज आपण मल्टिप्लेक्समध्ये चित्रपट पाहायला गेलो, तरी ३६० रुपयांचे तिकीट आणि वर भयंकर महागडे खाद्यपदार्थ असा एकूण प्रकार असतो. म्हणजे चित्रपट पाहायला जाणे म्हणजे ‘चार आण्याची कोंबडी आणि बारा आण्याचा मसाला’ असाच काहीसा प्रकार झाला आहे! सुदैवाने, नाटकाच्या बाबतीत अजून तरी तिकीट दरांमुळे ही परिस्थिती ओढवलेली नाही. पण अशीच जर परिस्थिती राहिली तर तो दिवसही दूर नाही एवढा मात्र निश्चित.

येथे मला असे आवर्जून वाटते की, राज्य सरकारने या विषयात हस्तक्षेप करून एखादा सुवर्णमध्य काढायला हवा. काही काळापूर्वी नाट्यगृहांच्या दुरावस्थेबद्दल आणि सोयी-सुविधांबद्दल कलाकारांनी आवाज उठवला होता, तेव्हा सरकारने अत्यंत सकारात्मक भूमिका घेतली होती. अगदी तशीच सकारात्मक भूमिका सरकारने नाटकांवरील कर किंवा नाट्यगृहांच्या भाड्याबाबतही घ्यायला हवी. कारण आज मराठी प्रेक्षक पुन्हा एकदा पूर्ण ताकदीने नाट्यगृहांची वाट धरू लागला आहे. किंबहुना, पूर्वीपेक्षाही नाटकांची क्रेझ आता कितीतरी पटीने वाढली आहे. नाटकांचे प्रयोग आता फक्त मुंबई-पुण्यासारख्या मेट्रोपॉलिटन शहरांपुरते मर्यादित राहिलेले नाहीत, तर महाराष्ट्रातील लहान-लहान शहरांमध्येही नाटकाची ही आवड, हे वेड वेगाने पसरत आहे. तिथून नवीन कलाकार घडत आहेत, प्रायोगिक रंगभूमीचा विस्तार होतोय आणि हे संपूर्ण क्षेत्र दिवसेंदिवस अधिक मोठे होत चालले आहे.

आज चित्रपटांना लागलेला 'दोन महिन्यांत ओटीटीवर येण्याचा' रोग अजून तरी नाटकाला लागलेला नाही, ही सर्वात मोठी समाधानाची बाब आहे. नाटक ही 'लाईव्ह' सादरीकरणाची कला आहे; प्रत्यक्ष रंगमंचावर घडणारा अनुभव आणि तो प्रेक्षागृहात बसून घेण्याचा आनंद कशाचीही बरोबरी करू शकत नाही. चित्रपटांना ओटीटीचा रोग लागल्यामुळे आजकाल अनेक लोक थिएटरमध्ये जाण्याऐवजी दोन महिन्यांनी जेव्हा सिनेमा टीव्हीवर येतो, तेव्हा कुटुंबासोबत आरामात जेवत, आईस्क्रीम खात, घरच्या सोफ्यावर आडवे होऊन पिक्चर बघण्यात धन्यता मानतात. एकदा मी एका मित्राला विचारलेही होते की, “अरे, 'ODYSSEY' पाहिलास का तर त्यावर तो म्हणाला की टीव्हीवर आल्यावर बघेन थेटर मध्ये जाऊन कोण एवढे पैसे खर्च करून बघणार? मी म्हटलं,अरे असा भव्य चित्रपट थिएटरमध्ये बघायची मजा काही औरच असते तो अनुभव वेगळा असतो असे भव्य सिनेमे थिएटरमध्ये मोठ्या पडद्यावर पाहण्याचा अनुभव वेगळाच असतो, तो टीव्हीवर कसा मिळणार?” त्यावर त्याने अगदी सहज उत्तर दिले, “मी टीव्हीच मोठा घेईन! शेवटी अनुभव महत्त्वाचा आणि तो मी कसा घेतो हे माझ्यावर अवलंबून आहे.”

कला लोकप्रिय झाली की तिला अशा आधुनिक व्याधी जडतातच, पण नाटकाला हा ओटीटीचा रोग लागू नये आणि त्याची प्रत्यक्ष अनुभूती घेण्याची ताकद अशीच कायम राहावी, हीच अपेक्षा आहे. विषयांतर वाटू शकते, पण मूळ मुद्दा हाच आहे की, या नाटकवेड्या प्रेक्षकांना घरून खेचून नाट्यगृहापर्यंत ओढून आणण्याची अफाट ताकद आपल्या मराठी नाटकांमध्ये आहे. ही ताकद अशीच टिकवून ठेवायची असेल आणि ही समृद्ध नाट्यसंस्कृती पुढच्या पिढीपर्यंत प्रवाहित ठेवायची असेल, तर तिकीट दर, शासकीय सवलती आणि सोयी-सुविधा या गोष्टींचा गांभीर्याने विचार झालाच पाहिजे. प्रशांत दामले यांनी मांडलेल्या या भूमिकेशी मी १००% सहमत आहे!

डी.आय.एन.के.

D.I.N.K 

आधुनिक जोडपी एका परिपूर्ण जीवनाची व्याख्या कशी करतात, यात एक मोठा बदल घडत आहे. पिढ्यानपिढ्या, पारंपरिक वेळापत्रक जवळजवळ ठरलेलेच होते: लग्न करा, घर घ्या आणि मुले जन्माला घाला. आज, वाढत्या संख्येने जोडपी सक्रियपणे एक वेगळा मार्ग निवडत आहेत.

आणि इथेच डी.आय.एन.के. पिढीचा उदय होतो—हे ड्युअल इन्कम, नो किड्स (दोन व्यक्तींचे उत्पन्न, मुले नाहीत) याचे संक्षिप्त रूप आहे. या जोडप्यांसाठी, पालकत्व टाळण्याचा निर्णय म्हणजे काहीतरी गमावणे नव्हे; तर वैयक्तिक स्वातंत्र्य, आर्थिक स्वायत्तता आणि लवचिकतेला प्राधान्य देण्याची ही एक जाणीवपूर्वक केलेली निवड आहे.

डी.आय.एन.के. जीवनशैलीचा सर्वात तात्काळ फायदा म्हणजे आपल्या वेळेवर पूर्ण मालकी असणे. मुलांचे संगोपन करताना आपले संपूर्ण आयुष्य कठोर वेळापत्रकात बांधून ठेवावे लागते—शाळेचे वेळापत्रक, झोपण्याच्या वेळा, डे-केअरमध्ये सोडणे आणि शाळेव्यतिरिक्तचे उपक्रम.त्या बंधनांशिवाय, D.I.N.K. जोडप्यांना पूर्णपणे स्वतःच्या अटींवर जगण्याचे स्वातंत्र्य मिळते.

जर वीकेंडसाठी विमानाचे एखादे उत्तम तिकीट मिळाले, तर ते बॅग भरून लगेच निघू शकतात. स्ट्रोलर्स पॅक करण्याची, मुलांसाठी सोयीस्कर हॉटेल्स शोधण्याची किंवा मुलांना शाळेतून काढण्याची चिंता करण्याची गरज नसते.रात्री उशिरा जेवायला बाहेर जाणे, आठवड्याच्या मध्यात चित्रपट पाहणे किंवा संपूर्ण रविवार एखाद्या वैयक्तिक छंदासाठी समर्पित करणे, हे सर्व अगदी सहजपणे घडू शकते.

हे काही गुपित नाही की मुलाचे संगोपन करणे ही एक मोठी, अनेक दशकांची आर्थिक जबाबदारी आहे. मूल न झाल्यामुळे, दुहेरी उत्पन्न असलेल्या जोडप्यांना एक अशी आर्थिक लवचिकता मिळते, ज्यामुळे ते आपली वैयक्तिक ध्येये वेगाने साध्य करू शकतात.दोन सक्रिय उत्पन्न आणि मुलांशी संबंधित कोणताही खर्च (जसे की शिक्षण शुल्क, कपडे, खेळणी आणि आरोग्यसेवा) नसल्यामुळे, ही जोडपी आपली संसाधने त्यांना हव्या त्या ठिकाणी वापरू शकतात. ते त्यांच्या निवृत्तीसाठी मोठी गुंतवणूक करू शकतात, त्यांच्या स्वप्नातील घर लवकर खरेदी करू शकतात, विस्तारित कुटुंबाला आधार देऊ शकतात किंवा आर्थिक अपराधीपणाच्या भावनेशिवाय उत्कृष्ट अनुभव आणि आलिशान प्रवासाचा आनंद घेऊ शकतात.

मुले न होण्याचा निर्णय घेण्याचा अर्थ असा नाही की D.I.N.K. जोडप्यांना आपल्या पाळीव प्राण्यांचे संगोपन करायचे नाही किंवा आपले घर इतरांसोबत वाटून घ्यायचे नाही. उलट, अनेकजण मुले होण्याऐवजी उत्साहाने पाळीव प्राणी दत्तक घेण्याचा पर्याय निवडत आहेत."डॉग मॉम" (कुत्र्याची आई) किंवा "कॅट डॅड" (मांजराचा बाप) बनल्याने सोबती, प्रेम आणि उत्साही घराची इच्छा पूर्ण होते, पण त्यात संरचनात्मक दबाव खूपच कमी असतो. पाळीव प्राण्यांना प्रेम, काळजी आणि गुंतवणुकीची आवश्यकता असली तरी, मुलांप्रमाणे ते करिअरच्या मार्गावर किंवा प्रवासाच्या वेळापत्रकावर परिणाम करत नाहीत. ज्या जोडप्यांना आपली स्वतंत्र जीवनशैली कायम ठेवून दुसऱ्या सजीवाची काळजी घ्यायची आहे, त्यांच्यासाठी हा एक उत्तम मध्यम मार्ग आहे.

मुळात, D.I.N.K. जीवनशैली ही वैयक्तिक स्वातंत्र्याचा मनापासून आदर करणे आणि त्याचे संरक्षण करण्याबद्दल आहे. सामाजिक अपेक्षांऐवजी, भागीदारी, आत्म-शोध आणि निवडक अनुभवांवर केंद्रित जीवन घडवणे ही एक जाणीवपूर्वक घेतलेली निवड आहे. हे जरी खरे असले तरी या जीवनशैलीची दुसरी बाजू समजून घेणे ही तितकंच आवश्यक आहे.

जरी D.I.N.K. (Dual Income, No Kids) जीवनशैली अविश्वसनीय स्वातंत्र्य आणि आर्थिक लवचिकता देत असली तरी, ती तिच्या स्वतःच्या काही विशिष्ट आव्हानांपासून मुक्त नाही. पारंपरिक सामाजिक नियमांपासून वेगळा मार्ग निवडताना त्याचे स्वतःचे असे काही फायदे-तोटे स्वीकारावे लागतात.

D.I.N.K. जीवनशैलीची दुसरी बाजू, ज्याचा सामना जोडप्यांना अनेकदा करावा लागतो.

D.I.N.K. जोडप्यांसाठी सर्वात व्यावहारिक चिंतांपैकी एक म्हणजे, जसजसे त्यांचे वय वाढते तसतसे काय होते. मुले असणे हे वृद्धापकाळात काळजीची हमी देत ​​नसले तरी, आरोग्यविषयक संकटे आणि कायदेशीर निर्णय व्यवस्थापित करण्यात मदत करण्यासाठी पालकांकडे अनेकदा एक अंगभूत कौटुंबिक सुरक्षा कवच किंवा समर्थक असतो.

प्रौढ मुले नसल्यामुळे, D.I.N.K. जोडप्यांना काही गोष्टींबद्दल अत्यंत सक्रिय असणे आवश्यक आहे; जसं

 सुरुवातीलाच भक्कम कायदेशीर चौकट, मृत्युपत्र आणि मुखत्यारपत्राचे निर्देश तयार करणे.त्यांच्या आर्थिक स्वातंत्र्यामुळे आयुष्याच्या उत्तरार्धात उच्च-स्तरीय सहाय्यक निवास किंवा दीर्घकालीन नर्सिंग सेवेचा खर्च भागवला जाईल याची खात्री करणे.जर एका जोडीदाराचे लवकर निधन झाले, तर जिवंत राहिलेल्या जोडीदाराला कुटुंबाच्या मुख्य आधाराशिवाय बराच काळ पूर्णपणे एकटे राहावे लागू शकते.वयाच्या तिशीच्या सुरुवातीपासून ते चाळीशीच्या उत्तरार्धापर्यंत, अनेक D.I.N.K. जोडप्यांना बदलत्या सामाजिक परिस्थितीचा अनुभव येतो.ज्या जवळच्या मित्रांना मुले आहेत, ते स्वाभाविकपणे शाळेतील गट, प्लेडेट्स आणि मुलांभोवती केंद्रित असलेल्या वेळापत्रकांमध्ये सामील होतात. D.I.N.K. जोडप्यांना या सामाजिक वर्तुळांमधून वगळल्यासारखे वाटू शकते, ज्यामुळे त्यांना त्यांच्यासारखीच उपलब्धता आणि जीवनशैली असलेले इतर अपत्यहीन मित्र शोधण्यासाठी अतिरिक्त प्रयत्न करावे लागतात. * आपुलकी: मिश्र गटांमधील संभाषणाचे विषय अनेकदा पालकत्वातील महत्त्वाचे टप्पे, शाळा आणि किशोरवयीन मुलामुलींमधील नाट्य याभोवती फिरतात, ज्यामुळे कधीकधी अपत्यहीन जोडप्यांना सामाजिक मेळाव्यांमध्ये एकटेपणा किंवा तुटल्यासारखे वाटू शकते.अपत्यहीन राहण्याचा निर्णय अधिक सामान्य होत असूनही, जगाच्या अनेक भागांमध्ये त्याला अजूनही सांस्कृतिक विरोधाचा सामना करावा लागतो. अपत्यहीन जोडप्यांना अनेकदा नातेवाईक, सहकारी आणि समाजाकडून त्रासदायक प्रश्न आणि सूक्ष्म टीकांचा सामना करावा लागतो.

स्वतःच्या वेळेला आणि पैशांना प्राधान्य दिल्यामुळे त्यांना अनेकदा "स्वार्थी" ठरवले जाते.त्यांना अनेकदा चांगल्या हेतूने केलेल्या, पण त्रासदायक अशा उपदेशात्मक टिप्पण्यांना सामोरे जावे लागते, जसे की, "तुम्ही मोठे झाल्यावर तुमचा विचार बदलेल," किंवा "तुमच्या कुटुंबाचा वारसा कोण पुढे चालवेल?"

तुम्ही निर्माण केलेल्या जीवाला वाढताना शिकताना स्वतःचे व्यक्तिमत्व विकसित करताना पाहण्याचा जो आनंद आहे त्या आनंदाला ही जोडपी मुकतात

आयुष्याच्या उत्तरार्धात, D.I.N.K. जोडप्यांना नातवंडांच्या आनंदाला मुकावे लागते, जो अनेक प्रौढांना आयुष्यातील सर्वात समाधानकारक टप्प्यांपैकी एक वाटतो. 

प्रत्येक नाण्याच्या दोन बाजू असतात.सरतेशेवटी, कोणतीही जीवनशैली परिपूर्ण नसते. ज्याप्रमाणे पालकत्वासाठी कुटुंब वाढवण्याच्या आनंदाकरिता स्वातंत्र्याचा त्याग करावा लागतो, त्याचप्रमाणे D.I.N.K. जीवनशैली स्वायत्ततेसाठी पारंपरिक कौटुंबिक रचनेतील अद्वितीय बंधांचा त्याग करते. दोन्हीपैकी कोणत्याही मार्गावरील यश हे तुम्ही कशाला सर्वाधिक महत्त्व देता हे जाणून घेण्यावर अवलंबून असते.

लेखक:-अमित अशोक परब

​#LifeByChoice

 #FinancialFreedom 

#ChildfreeByChoice

 #ModernCouples 

#LifePerspective

 #RelationshipGoals 

#ProsAndCons

 #LifestyleChoices

हसरे दुःख: रबरी चेंडू पाण्यात दाबण्याचा खेळ

मराठी चित्रपटसृष्टीच्या इतिहासात काही चित्रपट आणि त्यातील काही प्रसंग असे असतात, जे केवळ पडद्यावर घडत नाहीत, तर प्रेक्षकांच्या काळजाचा ठाव घेतात. संजय सूरकर दिग्दर्शित 'तू तिथे मी' हा चित्रपट अशाच अनेक संवेदनशील आणि अंगावर शहारे आणणाऱ्या प्रसंगांनी नटलेला आहे. या चित्रपटातील एक नितांत सुंदर, तितकाच अंतर्मुख करायला लावणारा प्रसंग म्हणजे—सेवानिवृत्त झालेले सदानंद दाते (मोहन जोशी) आणि त्यांचे जुने सहकारी बुधकर (सुधीर जोशी) यांची झालेली भेट. हा प्रसंग म्हणजे केवळ दोन वृद्धांमधील संवाद नाही, तर बदलत्या काळातील एका मोठ्या सामाजिक आणि कौटुंबिक शोकांतिकेचे अत्यंत हुबेहूब रेखाटलेले चित्र आहे.

आपला पगार आणि उरलेली थकबाकी घेण्यासाठी दातेसाहेब पुन्हा एकदा ऑफिसच्या पायऱ्या चढतात. तिथे त्यांना फारसा परिचय नसलेला, पण ओळखीचा चेहरा असलेला 'बुधकर' हा गृहस्थ भेटतो. बुधकरही सेवानिवृत्त झालेला आहे. संवादाची सुरुवात करताना बुधकर दातेसाहेबांना चहाची लालूच दाखवतात आणि अत्यंत सहजतेने एक कटू सत्य बोलून जातात

"आजकाल आपलं बोलणं कोणाला ऐकायचं असेल, तर चहा पाजावा लागतो!"हा संवाद वरकरणी साधा वाटत असला, तरी त्यामागे एकटेपणाची किती मोठी दरी आहे, हे लगेच जाणवते. बुधकर दिवसभरात सात-आठ चहा पितात, कारण त्यांना स्वतःचे मन हलके करण्यासाठी, स्वतःचे अस्तित्व टिकवून ठेवण्यासाठी कोणाशीतरी बोलणे गरजेचे असते. दिग्दर्शकाने या प्रसंगात दोन वेगवेगळ्या परिस्थितीतील वृद्धांची तुलना अत्यंत प्रभावीपणे केली आहे.सदानंद दाते यांचे आयुष्य कौटुंबिक जिव्हाळ्याने समृद्ध आहे; दोन मुले, सुना आणि लाडक्या नातवंडांच्या किलबिलाटात त्यांचा अत्यंत सुखी परिवार नांदत आहे. आयुष्याच्या प्रत्येक वळणावर सदानंद दाते यांना त्यांच्या पत्नीची अत्यंत खंबीर आणि प्रेमाची साथ लाभली, ज्यामुळे त्यांचे कौटुंबिक जीवन आदर आणि समाधानाने बहरून गेले. दुसरीकडे बुधकर यांची परिस्थिति अत्यंत विदारक आहे; त्यांची सहचारिणी म्हणजेच पत्नी नुकतीच निवर्तल्यामुळे त्यांच्या आयुष्यात एक सुन्न करणारी शांतता पसरली आहे. बुधकरांचा एकुलता एक मुलगा परदेशात स्थायिक झाला आहे, तर इथे भारतात मात्र घरात केवळ त्यांची वृद्ध, आजारी आई आणि तिची सेवा करणारे बुधकर उरले आहेत. ज्या घरात कधी काळी आनंदाचे वातावरण होते, तिथे आता दिवसभर केवळ औषधांचा उग्र वास आणि मनाला पोखरून काढणारा असह्य एकटेपणा उरला आहे.बुधकरांचा मुलगा परदेशात आहे. जेव्हा तो भारतात येतो, तेव्हा तो स्वतःच्या घरी न राहता हॉटेलमध्ये राहतो. पाहुण्यासारखा येतो, दोन-चार दिवस राहतो आणि निघून जातो. मुलाचा हा परकेपणा आणि 'पाहुणचार' बुधकरांना आतून पोखरत असतो, पण ते तो राग मुलावर काढत नाहीत. उलट, "अशा औषधांचा वास असलेल्या घरात त्याने तरी का राहावे?" असे म्हणत ते मुलाची बाजू समजून घेतात. हा त्यांचा समजूतदारपणा त्यांच्यातील लाचारी आणि अगतिकता अधिक गडद करतो.९० च्या दशकातील हा तो काळ होता, जेव्हा भारतीय तरुणांमध्ये परदेशी जाण्याची लाट नुकतीच सुरू झाली होती. पालकांना आपल्या मुलांच्या यशाचा, त्यांच्या परदेशात असण्याचा सार्थ अभिमान असायचा. पण या 'अभिमानाच्या कवचाखाली' एकटेपणाचे जे दुःख धगधगत होते, ते समाज उघडपणे मान्य करायला तयार नव्हता.बुधकर हे याच पिढीचे प्रतिनिधित्व करतात. ते आपल्या चेहऱ्यावर सतत हसू ठेवतात, लोकांशी थोडे 'लोचट' होऊन गप्पा मारतात, जेणेकरून मनावरचा ताण हलका व्हावा. त्यांचे हे हसरे दुःख म्हणजे 'रबरी चेंडू पाण्यात दाबण्याच्या खेळासारखे' आहे. एखादा रबरी चेंडू आपण कितीही ताकदीने पाण्यात दाबून धरण्याचा प्रयत्न केला, तरी तो उसळी मारून वर येतोच. बुधकरांचे दुःखही असेच आहे. ते चेहऱ्यावर हसू आणून, सभ्यपणे संवाद साधून ते दुःख लपवण्याचा कितीही प्रयत्न करत असले, तरी त्यांच्या डोळ्यांतील आणि आवाजातील वेदना दातेसाहेबांना (आणि प्रेक्षकांनाही) स्पष्ट जाणवते.हा प्रसंग केवळ संवादांमुळे नाही, तर दोन दिग्गज कलावंतांच्या অভিনयामुळे अजरामर झाला आहे. सुधीर जोशी यांनी बुधकरांची ती अगतिकता, चहा पिण्याची घाई, आणि हसता हसता डोळ्यांत येणारे पाणी ज्या ताकदीने उभे केले आहे, त्याला तोड नाही. तर दुसरीकडे, मोहन जोशी यांनी संयत, स्थितप्रज्ञ आणि अंतर्मुख होत, केवळ चेहऱ्यावरील भाव आणि शांततेच्या माध्यमातून दातेसाहेबांची अस्वस्थता प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचवली आहे.हा प्रसंग आजच्या काळातही तितकाच जिवंत वाटतो, कारण आज आपल्या अवतीभवती अशी अनेक 'बुधकर' आपल्याला पाहायला मिळतात. मुलांच्या प्रगतीसाठी स्वतःचे आयुष्य पणाला लावणारी आणि शेवटी रिकाम्या घरट्यात एकटेपणाशी झुंजणारी ही पिढी आजही हा 'रबरी चेंडू पाण्यात दाबण्याचा खेळ' रोज खेळत आहे. 'तू तिथे मी' चित्रपटातील हा प्रसंग मराठी चित्रपटसृष्टीतील एक मैलाचा दगड ठरला आहे, जो पाहताना डोळे नकळत ओलावतात आणि मन सुन्न होते.

लेखक: अमित अशोक परब #CinemaGully

'स्पिरिट ऑफ मुंबई': एका अगतिक पिंजऱ्याचा आणि 'मजबुरी'चा इतिहास

'स्पिरिट ऑफ मुंबई': एका अगतिक पिंजऱ्याचा आणि 'मजबुरी'चा इतिहास

'स्पिरिट ऑफ मुंबई' या दोन शब्दांच्या झगमगत्या पडद्याआड मुंबईकरांच्या रक्तरंजित जखमा, वेदना आणि एका वर्गाची असह्य मजबुरी लपलेली आहे. समाजमाध्यमांवर या शब्दाचे उदात्तीकरण करणे सोपे आहे, पण मुंबईचा खरा इतिहास आणि वर्तमान पाहिले, तर हे 'स्पिरिट' नसून रोजच्या मृत्यूशी आणि भीतीशी केलेला एक अमानुष करार आहे.

मुंबईने एकामागून एक अनेक मोठे आघात झेलले आहेत.

लोकल मधील बॉम्बस्फोट (१९९३ आणि २००६) शेकडो निष्पाप जीव गेले.२६/११ चा दहशतवादी हल्ला छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस (CSM) सारख्या गजबजलेल्या स्थानकावर रक्ताचे सडे पडले.नालासोपारा किंवा तत्सम हत्याकांडं आणि गुन्हेगारी ज्याने उपनगरातील सामान्य माणसाच्या सुरक्षेचा प्रश्न ऐरणीवर आणला.

या सर्व भयानक घटना घडल्यानंतरही, दुसऱ्या दिवशी मुंबईकर पुन्हा त्याच ट्रेनमध्ये, त्याच जागेवर उभा राहून प्रवास करत होता. हे त्याचे शौर्य नव्हते, तर ती त्याची 'मध्यमवर्गीय मानसिकता' होती. "माझ्या कुटुंबाचे काय होईल?" या एकाच विचाराने, मनात प्रचंड संताप असूनही, व्यवस्थेला प्रश्न विचारण्याऐवजी त्याने स्वतःच्या भावना दाबून टाकल्या आणि तो वेळेत ऑफिस गाठण्याच्या विवंचनेत मग्न झाला.

मुंबईच्या रुळांवर रोज सरासरी ७ ते ८ लोक अपघातात जीव गमावतात किंवा अपंग होतात. गर्दीमुळे ट्रेनमधून पडणे, खांबाला आपटणे किंवा रूळ ओलांडताना होणारे हे अपघात कुणा हौसेपोटी होत नाहीत, तर ते 'फक्त आणि फक्त पोटासाठी' होतात.जर आज नऊची लोकल चुकली, तर पंचिंग उशिरा होईल, बॉस ओरडेल, पगार कापला जाईल—या भीतीपोटी माणूस स्वतःच्या जीवाचा जुगार खेळतो. हे 'स्पंदन' नाही, हा रोज सकाळी घरातून निघताना मृत्यूशी खेळला जाणारा जुगार आहे.आजचा मुंबईकर विकेंडला हॉटेलमध्ये जातो, मॉलमध्ये फिरतो, 'लाइफ एन्जॉय' करतो. पण या आनंदाच्या मागे एक अनामिक, सुप्त भीती सतत डोकं वर काढत असते

"आज मी एन्जॉय करतोय, पण उद्या सोमवारी जेव्हा मी लोकलच्या गर्दीत असेन, तेव्हा मागच्या आठवड्यात ज्या माणसाचा अपघात झाला, तसा माझा तर होणार नाही ना? मी सुरक्षित घरी परत येईन ना?"

हा प्रश्न त्याला रोज पडतो. पण या प्रश्नाचे उत्तर शोधण्याची ताकद किंवा पर्याय त्याच्याकडे नाही. हळूहळू या कुचंबणेची, या घुसमटीची त्याला सवय होते. तो या मानसिकतेलाच आपले नशीब मानून जगत राहतो.

मुंबईकराने स्वतःभोवती एक मानसिक पिंजरा तयार केला आहे. त्याला माहिती आहे की बाहेर व्यवस्था सडलेली आहे, सर्वकाही चुकीचे घडत आहे, पण तो आपल्या मनाला रोज एकच डोस पाजतो—"ऑल इज वेल". युनिव्हर्सिटीमधून मिळालेली मोठी डिग्री, वाचलेली जागतिक दर्जाची पुस्तकं किंवा ती प्रसिद्ध 'मोटिव्हेशनल' पुस्तक मालिका (जी माणसाला संकटातही सकारात्मक राहायला शिकवते) माणसाला या पिंजऱ्यातून बाहेर काढू शकत नाहीत. उलट, ही पुस्तकं आणि विचार त्याला या गुलामगिरीत 'कसे आनंदी राहायचे' याचेच प्रशिक्षण देतात. तो चुकीच्या गोष्टी डोळ्यांनी पाहतो, पण मनाला समजवतो, पुढे निघून जातो आणि आपली 'मजबुरी' विसरण्यासाठी पुन्हा त्याच चक्रात अडकतो.

'स्पिरिट ऑफ मुंबई' हा खरं तर सामान्य माणसाच्या हतबलतेचा आणि सहनशीलतेचा गैरफायदा घेण्यासाठी तयार केलेला एक भ्रम आहे. ही एक अशी 'मजबुरी' बनली आहे, जिथे माणूस रोज मरतो, रोज घाबरतो, पण पोट भरण्यासाठी त्याला रोज हसावं लागतं आणि धावावं लागतं. हा इतिहास पराक्रमाचा नाही, तर एका व्यवस्थेने सामान्य माणसाला आपल्या पिंजऱ्यात कसे गुलाम बनवून ठेवले आहे, याचा जिवंत पुरावा आहे. पुस्तकी ज्ञान माणसाला प्रश्न विचारायला शिकवण्याऐवजी, आहे त्या परिस्थितीत कसं "ॲडजस्ट" करायचं हेच शिकवतंय, ही आजच्या सुशिक्षित मध्यमवर्गाची सर्वात मोठी शोकांतिका आहे. २६/११ चा हल्ला, लोकल स्फोट, रोजचे अपघात आणि नालासोपारा हत्याकांडासारख्या घटनांनंतर मध्यमवर्गीयाला एक गोष्ट पक्की समजली आहे—"इथे आपल्याला वाचवायला कोणीही नाही." पोलीस, प्रशासन, नेते किंवा कायदा यांपैकी कोणीही त्याच्या संरक्षणाची हमी देऊ शकत नाही.जेव्हा माणसाचा व्यवस्थेवरचा विश्वास उडतो, तेव्हा तो अदृश्य शक्तीकडे धाव घेतो. "बाकी कोणी नाही, तर आता हा देव, हा धर्मच आपल्याला वाचवेल," या भावनेतून आज मुंबईत धार्मिकतेकडे लोकांचा ओढा प्रचंड वाढला आहे.

याच अगतिकतेचा गैरफायदा घेऊन समाजात वेगवेगळ्या 'बाबां'चे, गुरूंचे आणि देवाचे अनुयायी म्हणून वावरणाऱ्यांचे पेव फुटले आहे. स्वतःला असुरक्षित समजणारा सामान्य माणूस या बाबांच्या कच्छपी लागतोय, कारण त्याच्या मनातली अनामिक भीती त्याला तिथे क्षणिक मानसिक शांतता किंवा आडोसा देते. ही वाढती संख्या धार्मिक क्रांती नसून, ती मुंबईकरांच्या खोलवर रुजलेल्या असुरक्षिततेचे लक्षण आहे.मुंबई आता भौगोलिक आणि मानसिकदृष्ट्याही पूर्वेसारखी राहिलेली नाही. घरांच्या गगनचुंबी किमतींमुळे सामान्य मध्यमवर्गीय माणूस मुंबईच्या वेशीबाहेर—डोंबिवली, कल्याण, बदलापूर, विरार, आणि त्याहूनही पुढे फेकला गेला आहे.

आणखी एक कटू सत्य म्हणजे, माणूस ऑफिसमधील कामाच्या प्रेशरने तितका थकत नाही, जितका तो रोजच्या अमानुष प्रवासाने थकतो. लोकलच्या दारात लटकणे, गर्दीशी दोन हात करणे, ट्रॅफिकमध्ये तास न तास अडकणे यातच त्याची निम्मी ऊर्जा संपून जाते. या बेसुमार वाढीने आणि थकव्याने मध्यमवर्गीय मानसिकतेला एक प्रकारची कीड लावली आहे. त्या माणसाने आता स्वतःला मनापासून समजावून टाकले आहे—"इथे असंच होणार, हे असंच चालणार आणि यात कधीच बदल होणार नाही." हा स्वीकार म्हणजे जिवंतपणे स्वतःचे मरण स्वीकारण्यासारखे आहे.आजची मुंबई एखाद्या मोठ्या क्लबसारखी झाली आहे, जिथे माणसाच्या लायकीनुसार त्याला 'मेंबरशिप' दिली जाते.परमनंट मेंबर्स (शाश्वत वर्ग): ज्यांच्याकडे स्वतःची घरे आहेत, गाड्या आहेत, जे दक्षिण मुंबईत किंवा उच्चभ्रू वस्त्यांमध्ये राहतात, ज्यांना या रोजच्या लोकलच्या नरकयातना भोगाव्या लागत नाहीत. मुंबईची संसाधने आणि सुख सोयी यांच्यावर या परमनंट मेंबर्सचा ताबा आहे.टेम्परेरी मेंबर्स (तात्पुरता वर्ग): हा तो अगतिक मध्यमवर्ग आहे, जो फक्त रोज सकाळी या क्लबमध्ये 'काम करण्यासाठी' आणि राबण्यासाठी येतो आणि रात्री थकून-भागून आपल्या लांबच्या खोपटात परत जातो. ते मुंबईत राहतात, पण मुंबई त्यांची नाही. ते या शहराचे फक्त 'टेम्परेरी मेंबर्स' आहेत, ज्यांना कधीही बाहेर फेकले जाऊ शकते. 'ऑल इज वेल'चा मुखवटा चढवून जगणारा आजचा मुंबईकर प्रत्यक्षात एका मोठ्या मानसिक कोंडवाड्यात अडकला आहे. वाढती धार्मिकता, बाबांचे पाय धरणे, प्रवासाने आलेले अकाली वृद्धत्व आणि "असंच चालणार" ही विचारसरणी—हे सर्व मुंबईच्या तथाकथित 'स्पिरिट'चे खरे रूप आहे. मुंबई आता स्वप्नांची नगरी राहिलेली नाही, तर ती मध्यमवर्गीयांच्या अगतिकतेचा आणि मजबुरीचा एक अथांग समुद्र झाली आहे, जिथे प्रत्येक जण फक्त बुडण्यापासून वाचायचा प्रयत्न करतोय.

मुंबईत जशा कॉर्पोरेटच्या काचेच्या उंच इमारती वाढत आहेत, तशाच त्याच्या आजूबाजूला असणाऱ्या पानटपऱ्या आणि तिथे लागणाऱ्या गर्दीच्या रांगाही वाढत आहेत.लाख-लाख रुपये पगार घेणारी आजची तरुण पिढी—मुलं आणि मुली दोन्ही—या टपऱ्यांवर एकामागून एक सिगरेट फुंकताना दिसतात. त्यांच्या या धुराच्या विळख्यामागे कोणतीही फॅशन नसते, तर तिथे चर्चा असते ती कामाच्या प्रेशरची, कटकट्या बॉसची आणि डेडलाईन्सची. ऑफिसमध्ये होणाऱ्या मानसिक कुचंबणेची सवय करून घेण्यासाठी, तो ताण विसरण्यासाठी त्यांना सिगरेटच्या धुराचा आणि निकोटीनचा आधार घ्यावा लागतोय.

सोमवार ते शुक्रवार या कुचंबणेच्या पिंजऱ्यात काढल्यानंतर, विकेंडला मुंबईतले सगळे बार आणि क्लब्स हाऊसफुल होतात. तिथून वाहणारा दारूचा ओघ हा सणाचा आनंद साजरा करण्यासाठी नसतो, तर पाच दिवसांचा तो अमानुष थकवा आणि अगतिकता मनातून काही काळासाठी पुसून टाकण्यासाठी घेतलेली ती एक 'भूल' असते.

या रोजच्या मानसिक कुचंबणेचा सर्वात मोठा फटका आजच्या माणसाच्या वैयक्तिक नात्यांना बसला आहे.जेव्हा पती आणि पत्नी दोघेही त्याच अमानुष प्रवासातून, त्याच कॉर्पोरेट प्रेशरमधून आणि मानसिक कोंडवाड्यातून जात असतात, तेव्हा त्यांच्यातलं एकमेकांबद्दलचं आदराचं आणि प्रेमाचं नातं कोरडं होऊ लागतं. घरी आल्यावर एकमेकांना समजून घेण्याऐवजी, स्वतःचा संताप आणि नैराश्य एकमेकांवर दोषारोप (Blame game) करून काढले जाते. या मध्यमवर्गीय कुचंबणेमुळे आजची कुटुंबव्यवस्था धोक्यात आली आहे. आई-वडिलांकडे मुलांशी संवाद साधायला न शारीरिक ऊर्जा उरते, न मानसिक शांतता. परिणामी, पालकत्वाच्या नात्याला एक मोठी तडा गेली आहे. मुलं पैशांनी समृद्ध होत आहेत, पण संस्कार आणि आई-वडिलांच्या सहवासाला पारखी होत आहेत.यावर कोणताच एक ठरलेला जागतिक उपाय नाही. कारण या कुचंबणेचं प्रत्येकाचं मीटर वेगळं आहे आणि हा पेपर सोडवायची प्रत्येकाची पद्धत वेगळी आहे. पण या पिंजऱ्यातून बाहेर पडण्यासाठी काही मूलभूत पावले उचलणे गरजेचे आहे. सर्वात आधी स्वतःला हे समजवणे गरजेचे आहे की, रोज मरण सहन करणे हे माझे 'शौर्य' नाही, ती माझी मजबुरी आहे. या शब्दाच्या ग्लॅमरला भुलणे बंद केले पाहिजे. चुकीच्या गोष्टीला चुकीचे म्हणायला शिकणे. "असंच चालणार" हा स्वीकार न करता, आपल्या परीने परिस्थिती बदलण्याचा किंवा किमान स्वतःला त्या मानसिकतेतून बाहेर काढण्याचा प्रयत्न करणे. विकेंडची दारू किंवा सिगरेटचा धूर हा ताण कमी करत नाही, तर तो मानसिक आजार वाढवतो. त्याऐवजी कुटुंबाशी संवाद, कला, निसर्गाशी जवळीक यांसारख्या निरोगी पर्यायांकडे वळणे. कामाचा पगार मिळतो, आपल्या आयुष्याचा नाही. ऑफिसचे प्रेशर आणि वैयक्तिक आयुष्य याच्यात एक स्पष्ट रेषा आखणे अत्यंत गरजेचे झाले आहे.

मुंबई आता पूर्वीसारखी राहिलेली नाही, तिला आता या 'अगतिक मध्यमवर्गीय मानसिकतेची कीड' लागली आहे. आपण एका अशा चक्रव्यूहात अडकलो आहोत जिथे आपण रोज धावतोय, पण पोहोचत कुठेच नाही आहोत. आता वेळ आली आहे की, आपण या तथाकथित 'स्पिरिट'च्या खोट्या मुखवट्याकडे वास्तवाच्या दृष्टीने पाहावे. जोपर्यंत प्रत्येक व्यक्ती स्वतःच्या पातळीवर या कुचंबणेविरुद्ध आवाज उठवत नाही किंवा स्वतःला या पिंजऱ्यातून बाहेर काढत नाही, तोपर्यंत मुंबईकर फक्त एक 'चालता-बोलता सांगाडा' बनूनच जगत राहील.

अमित अशोक परब 

Godfather

सिनेमाच्या इतिहासातील रचनात्मक आणि भावनिकदृष्ट्या सर्वात महत्त्वपूर्ण दृश्यांपैकी हे एक आहे. हे दृश्य द गॉडफादर (१९७२) मधील तो निर्णायक क्षण टिपते, जिथे डॉन व्हिटो कॉर्लिओन (मार्लन ब्रँडो) बागेत आपल्या मुलाला, मायकल कॉर्लिओनला (अल पॅसिनो), जबाबदारी सोपवतो—आणि आयुष्यभराच्या गंभीर सूचनाही देतो.

हे दृश्य रचना, प्रकाशयोजना, अभिनय आणि कथानक यांचा वापर करून आपला अभिजात दर्जा कसा प्राप्त करते, याचे येथे सविस्तर विश्लेषण दिले आहे.

१. रचना आणि अवकाशीय गतिशीलता

या दृश्याची मांडणी वडील आणि मुलगा यांच्यातील सत्तेतील बदल सुंदरपणे प्रतिबिंबित करते:

• भूमिकांची अदलाबदल: चित्रपटाच्या बहुतेक भागात, व्हिटो एका अंधाऱ्या खोलीत एका भव्य, अधिकारवाणीच्या डेस्कवर बसलेला असतो आणि खाली किंवा पलीकडे इतरांकडे पाहत असतो. येथे, तो बागेत एका आरामदायी वेताच्या खुर्चीत बसलेला आहे आणि शारीरिकदृष्ट्या थकलेला दिसतो. मायकल एका लहान स्टूलवर, कॅमेऱ्याच्या जवळ बसलेला आहे, तरीही त्याची देहबोली ताठ, सतर्क आणि अधिकारवाणीची आहे.

• अधिकार हस्तांतरण: मायकलला अग्रभागी (त्याची पाठ अंशतः आपल्याकडे असेल अशा स्थितीत) आणि व्हिटोला मध्यभागी ठेवून, दिग्दर्शक (फ्रान्सिस फोर्ड कोपोला) मायकलला कुटुंबाची नवीन "ढाल" किंवा आघाडीची फळी म्हणून शारीरिकरित्या स्थापित करतात. मायकल अक्षरशः आणि लाक्षणिक अर्थाने सूत्रे हाती घेण्यासाठी फ्रेममध्ये उतरला आहे.

• पार्श्वभूमीतील एकांत: पार्श्वभूमीतील दगडी भिंत, घनदाट झाडे आणि एकटी सायकल एक पूर्णपणे वेगळे, बंदिस्त जग निर्माण करतात. हे एका खाजगी ओॲसिससारखे वाटते, जे यावर जोर देते की हे संभाषण पूर्णपणे गोपनीय आहे आणि बाहेरील जगाच्या गोंधळापासून अलिप्त आहे.

२. प्रकाश आणि रंगसंगती

छायाचित्रकार गॉर्डन विलिस ("प्रिन्स ऑफ डार्कनेस" म्हणून ओळखले जाणारे) यांनी या दृश्यासाठी एक वेगळी दृश्य भाषा वापरली:

• विखुरलेला, ढगाळ दिवसाचा प्रकाश: व्हिटोच्या घरातील ऑफिसमधील तीव्र, उदास सावल्यांच्या विपरीत, या दृश्यात मऊ, नैसर्गिक, पण मंद बाहेरील प्रकाशाचा वापर केला आहे. झाडांमधून गाळून येणारा प्रकाश सौम्य सावल्या टाकतो, ज्या व्हिटोच्या आयुष्याच्या संध्याकाळचे प्रतिबिंब दाखवतात.

• पोशाखातील विरोधाभास: * व्हिटो एक साधा, निस्तेज, राखाडी-निळ्या रंगाचा बटण असलेला शर्ट घालतो. त्याचा प्रतिष्ठित टक्सिडो किंवा औपचारिक सूट नसणे हे त्याची निवृत्ती आणि असुरक्षितता दर्शवते; त्याच्यावरील औपचारिक "डॉन"ची प्रतिमा काढून टाकली आहे आणि तो केवळ एक वडील म्हणून बोलत आहे.

• मायकल एक आकर्षक, गडद रंगाचे वेस्ट आणि एक कडक पांढरा शर्ट घालतो. तो निर्दोष, व्यावसायिक आणि तयार दिसतो—जे साम्राज्य ताब्यात घेण्याच्या त्याच्या आधुनिक, नियोजित दृष्टिकोनाचे प्रतीक आहे.

३. अभिनय आणि पात्राची रचना

या दृश्यातील अभिनयाची निवड स्फोटक संवादांऐवजी सूक्ष्म शारीरिक संकेतांवर अधिक अवलंबून आहे:

• व्हिटोची शारीरिक अवनती: मार्लन ब्रँडो अशा माणसाची भूमिका साकारतो ज्याचे तीक्ष्ण मन एका क्षीण होत चाललेल्या शरीरात अडकले आहे. तो हळू हळू वाईन पितो, संकोच करतो, कपाळ चोळतो आणि खरखरीत, खडबडीत आवाजात कुजबुजतो. त्याचे लक्ष किंचित विचलित होते, जे वाढत्या वयाचे वास्तव आणि अनेक दशकांच्या तणावाने भारलेल्या मनाचे चित्रण करते.

• मायकलचे तीव्र लक्ष: अल पॅसिनो मायकलची भूमिका पूर्णपणे, पापणी न मिटवता निश्चलपणे साकारतो. तो किंचित पुढे झुकतो, जणू एखादा रणनीतिकार महत्त्वपूर्ण माहितीवर प्रक्रिया करत आहे त्याप्रमाणे प्रत्येक शब्द आत्मसात करतो.

• स्नेहाची कृती: एका क्षणी, व्हिटो पुढे झुकतो आणि मायकलच्या जवळ बसण्यासाठी शारीरिकरित्या सरकतो, त्याच्या हाताला किंवा खांद्याला स्पर्श करतो. ज्या चित्रपटात स्नेहाला कठोर औपचारिकतेने हाताळले जाते, त्यामध्ये ही क्षणिक शारीरिक जवळीक व्हिटोचे त्याच्या मुलावरील खरे, दुःखद प्रेम अधोरेखित करते—तो मुलगा ज्याला त्याने या गुन्हेगारी जीवनात कधीही सामील होऊ दिले नसते.

४. कथानकाचे वजन

या दृश्याला शारीरिकदृष्ट्या परिपूर्ण बनवणारी गोष्ट म्हणजे कथेतील त्याचे स्थान. हे एक अंतिम सामरिक हस्तांतरण म्हणून काम करते:

"जो कोणी तुमच्याकडे या बार्झिनी भेटीसाठी येईल... तो गद्दार आहे."

हा एकच सल्ला चित्रपटाच्या संपूर्ण तिसऱ्या भागासाठी मुख्य आधारस्तंभ ठरतो. त्यामुळे एका उदास कौटुंबिक संभाषणाचे दृश्य एका मोठ्या जोखमीच्या बुद्धिबळाच्या धड्यात बदलते, आणि मायकेलला आगामी प्राणघातक हल्ल्यातून वाचण्यासाठी व आपली निरंकुश सत्ता अधिक मजबूत करण्यासाठी आवश्यक असलेली नेमकी किल्ली मिळते.

'डेस्परेट मेझर्स'

१९९८ मध्ये आलेला 'डेस्परेट मेझर्स' (Desperate Measures) हा चित्रपट एक अत्यंत थरारक आणि वेगवान ॲक्शन-थ्रिलर आहे. दिग्दर्शक बार्बेट श्रोडर (Barbet Schroeder) यांनी दिग्दर्शित केलेल्या या चित्रपटाची कथा एका पित्याच्या आणि पोलिसाच्या हतबलतेभोवती फिरते.

या चित्रपटाचा मुख्य गाभा म्हणजे इन्स्पेक्टर फ्रँक कॉनर (अँडी गार्शिया) आणि सिरियल किलर पीटर मॅककेब (मायकेल कीटन) यांच्यातील 'मांजर-उंदराचा' खेळ. फ्रँकचा मुलगा रक्ताच्या कर्करोगाने (Leukemia) आजारी असतो आणि त्याला वाचवण्यासाठी 'बोन मॅरो' ट्रान्सप्लांटची अत्यंत गरज असते. संपूर्ण देशात फक्त पीटर मॅककेब या क्रूर सिरियल किलरचा 'बोन मॅरो' फ्रँकच्या मुलाशी मॅच होतो.

इथेच फ्रँकची हताशता आणि हतबलता (Desperation) सुरू होते. आपला मुलगा मरणाच्या दारात उभा असल्याने फ्रँक कोणताही नियम मोडायला तयार होतो. पण, मायकेल कीटनने साकारलेला सायकोपाथ किलर पीटर मॅककेब हा अत्यंत बुद्धिमान आणि धूर्त असतो. तो फ्रँकच्या या भावनिक कमकुवतपणाचा (हतबलतेचा) अचूक वापर करतो. ऑपरेशनच्या बहाण्याने हॉस्पिटलमध्ये येऊन तिथून पळून जाण्याचा मास्टरप्लॅन तो आखतो. फ्रँक एकाच वेळी दोन संकटात सापडतो: त्याला पीटरला जिवंतही पकडायचे असते (कारण तो मेला तर मुलाचा जीव जाईल) आणि त्याला पोलिसांच्या गोळीबारापासूनही वाचवायचे असते. मायकेल कीटनने या चित्रपटात खलनायकाची क्रूरता आणि त्याचा थंड डोक्याने खेळलेला डाव अत्यंत अप्रतिमपणे पडद्यावर उतरवला आहे.

 या चित्रपटाचे जर्मन दिग्दर्शक बार्बेट श्रोएडर यांनी या चित्रपटात केवळ अ‍ॅक्शनवर भर न देता, पात्रांमधील मानसिक द्वंद्व आणि वेळेची मर्यादा (Race against time) यांचा वापर करून थरार (Thriller Quotient) कमालीचा वाढवला आहे. श्रोएडर यांनी कथेतील मुख्य विरोधाभास अतिशय सुंदरपणे पडद्यावर मांडला आहे. नायक (पोलीस) एका गुन्हेगाराला वाचवण्याचा प्रयत्न करतोय आणि खलनायक स्वतःला वाचवण्यासाठी इतरांचे बळी देतोय. दिग्दर्शकाने या दोन्ही पात्रांमधील मानसिक शह-काटशह इतके अचूक टिपले आहेत की, प्रेक्षक खिळून राहतात.चित्रपटाचा मोठा भाग एका रुग्णालयाच्या इमारतीत घडतो. श्रोएडर यांनी सिनेमॅटोग्राफर लुसियानो तोवोली यांच्या सोबतीने कॅमेऱ्याचे अँगल आणि लायटिंगचा असा वापर केला आहे, ज्यामुळे त्या बंदिस्त जागेत एक प्रकारचा दबावाचा आणि भीतीचा माहोल (Claustrophobia) तयार होतो. दिग्दर्शकाने चित्रपटाची गती कुठेही संथ होऊ दिली नाही. ट्रेव्हर जोन्स यांच्या बॅकग्राउंड म्युझिकचा वापर करून प्रत्येक दृश्यातील ताण (Tension) दुप्पट केला आहे.

मायकेल कीटन यांना एका भयानक पण अत्यंत हुशार खलनायकाच्या भूमिकेत आणि अँडी गार्शिया यांना एका हताश पित्याच्या भूमिकेत दिग्दर्शकाने उत्तम रीतीने पडद्यावर सादर केले आहे. विशेषतः कीटन यांच्या डोळ्यांमधील क्रूरता आणि शांतता श्रोएडर यांनी क्लोज-अप शॉट्सद्वारे प्रभावीपणे दाखवली आहे.

या चित्रपटाची सिनेमॅटोग्राफी (छायांकन) खरोखरच उत्कृष्ट आणि या थ्रिलर चित्रपटाला जिवंत करणारी आहे. छायाकार (Cinematographer) लुसियानो तोव्होली यांनी कॅमेऱ्याचा वापर करून चित्रपटातील रहस्य आणि भीतीचे वातावरण उत्तम प्रकारे निर्माण केले आहे.चित्रपटात हॉस्पिटल आणि जेलचे कॉरिडोर्स ज्या पद्धतीने दाखवले आहेत, ते प्रेक्षकांच्या मनात धडकी भरवतात. कॅमेऱ्याचे अँगल (प्रामुख्याने 'डायगोनल' किंवा तिरके अँगल) पात्रांमधील मानसिक तणाव आणि गोंधळ दर्शवण्यासाठी खूप हुशारीने वापरले गेले आहेत. रात्रीचे सीन्स, पाठलागाचे प्रसंग आणि हॉस्पिटलमधील लाईट्स व सावल्यांचा खेळ (Chiaroscuro effect) चित्रपटाच्या वातावरणाला अधिक गडद आणि थरारक बनवतो. या उत्कृष्ट सिनेमॅटोग्राफीमुळे प्रत्येक दृश्यात एक वेगळाच 'पेस' (वेग) जाणवतो.'डेस्परेट मेझर्स' हा केवळ मारामारी असलेला अ‍ॅक्शन चित्रपट नाही. दिग्दर्शक बार्बेट श्रोएडर यांच्या कुशल हाताळणीमुळे हा चित्रपट एका बापाची हतबलता आणि एका गुन्हेगाराची क्रूरता यांच्यातील एक उत्कृष्ट 'माइंड गेम' आणि हाय-व्होल्टेज थ्रिलर बनला आहे. जर तुम्हाला खिळवून ठेवणारे सस्पेन्स-थ्रिलर चित्रपट आवडत असतील, तर हा चित्रपट नक्कीच पाहण्यासारखा आहे.

'इंग्लोरियस बास्टर्ड्स' (२००९)

क्वेंटिन टॅरेंटिनोच्या 'इंग्लोरियस बास्टर्ड्स' (२००९) या चित्रपटाचा सुरुवातीचा भाग—"प्रकरण पहिले: नाझी-व्याप्त फ्रान्समधील एक काळ"—हा चित्रपटसृष्टीतील तणावनिर्मितीचा एक उत्कृष्ट नमुना (मास्टरक्लास) मानला जातो. यात साधारण २० मिनिटांच्या कालावधीत, वरकरणी सौम्य वाटणारी चौकशी एका भयावह अशा मानसिक 'फाशी'मध्ये (किंवा मानसिक संहाराच्या प्रक्रियेत) रूपांतरित होते.

टॅरेंटिनो अल्फ्रेड हिचकॉकच्या 'टेबलाखालील बॉम्ब' (Bomb Under the Table) या प्रसिद्ध सिद्धांताचा प्रभावीपणे वापर करतात. जर एखादा बॉम्ब अचानक फुटला, तर प्रेक्षकांना केवळ १५ सेकंदांचा धक्का बसतो. पण जर प्रेक्षकांना आधीच माहित असेल की तिथे बॉम्ब आहे, तर साध्या संभाषणातील प्रत्येक क्षण अत्यंत तणावपूर्ण बनतो.दृश्याची सुरुवात फ्रेंच भाषेत होते, ज्यामुळे लापाडिटचे (LaPadite) घर हे त्याचे स्वतःचे क्षेत्र असल्याचे अधोरेखित होते. जेव्हा लँडा (Landa) आपली फ्रेंच भाषा संपल्याचे निमित्त करून सहजपणे इंग्रजी बोलण्याची विनंती करतो, तेव्हा सत्तेचे समीकरण पूर्णपणे बदलते. यामुळे लापाडिट त्याच्या मुलींपासून वेगळा पडतो आणि एक खाजगी, जीवघेणी पोकळी निर्माण होते. नंतर असे समजते की लँडाने इंग्रजी भाषा निवडली होती जेणेकरून जमिनीखाली लपलेल्या ड्रेफस (Dreyfus) कुटुंबाला त्यांच्याबद्दल काय चर्चा सुरू आहे हे समजू नये. लँडा एखाद्या हॉलिवूड व्हिलनसारखा (खलनायकासारखा) प्रवेश करत नाही; तो एखाद्या हिशोबनीसासारखा (accountant) येतो. तो पाणी मागतो, मग विचार बदलून दूध मागतो, दुग्धशाळेचे कौतुक करतो आणि कागदपत्रे बाहेर काढतो. नरसंहारासारख्या घटनेला केवळ प्रशासकीय हिशोब-किताब किंवा कागदपत्रांचे काम म्हणून सादर करून, टॅरेंटिनो त्यातील भयावहता अधिक तीव्र करतात.

ख्रिस्तोफ वॉल्ट्झने साकारलेली 'स्टँडार्टनफ्युरर हॅन्स लँडा'ची भूमिका त्याला अकादमी पुरस्कार मिळवून देणारी ठरली आणि हे एकच दृश्य त्या कामगिरीची महत्ता सिद्ध करते.वॉल्ट्झ लँडाची भूमिका अत्यंत उत्साही आणि काहीशा नाट्यमय सौजन्याने साकारतो. तो हसतो, लापाडिटच्या मुलींचे कौतुक करतो आणि लयीत बोलतो. यामुळेच, जेव्हा तो अचानक कठोर आणि धूर्त स्वभावाचे प्रदर्शन करतो, तेव्हा तो बदल अत्यंत धक्कादायक वाटतो. वॉल्ट्झ विविध वस्तूंचा वापर कसा करतो ते पहा. दूध पिण्याची साधी कृतीही दुग्ध-उत्पादक शेतकऱ्यावर आपले वर्चस्व गाजवण्याचे साधन बनते. या दृश्याचा कळस म्हणजे लँडाचे पाईप ओढण्याची इच्छा व्यक्त करणे. लापाडिट एक साधा, व्यावहारिक पाईप पेटवतो. त्यानंतर लँडा 'शेरलॉक होम्स' शैलीतील, आकाराने अवाढव्य असा 'कॅलाबॅश पाईप' बाहेर काढतो. हे दृश्य मजेशीर असले तरी त्यातून त्याचे वर्चस्व आणि भीतीदायक व्यक्तिमत्त्व दिसून येते—तो महान गुप्तहेराची भूमिका साकारत लापाडिटला जणू हेच सुचवत असतो की, "तुझे गुपित मला आधीच माहित आहे.

प्रोडक्शन डिझायनर डेव्हिड वास्को एक कठोर, ग्रामीण पार्श्वभूमी तयार करतात, जी एखाद्या गूढ परीकथेतून थेट आल्यासारखी वाटते (म्हणूनच प्रकरणाचे शीर्षक "एके काळी..." असे आहे).ते शेतघर एका विस्तीर्ण, ओसाड प्रदेशात पूर्णपणे एकटे उभे आहे. लापाडाइटसाठी कोणतीही मदत येत नाही.केबिनचा आतील भाग अरुंद, ग्रामीण आणि साध्या लाकडाचा बनलेला आहे. सजावटीच्या अभावामुळे प्रेक्षकांचे लक्ष पूर्णपणे त्या दोन पुरुषांवर केंद्रित होते. जमिनीचे फळ्या मुद्दाम ठळक फटींसह डिझाइन केल्या आहेत, ज्यामुळे प्रेक्षकाला सतत खालच्या जागेची आठवण येते—टेबलाखाली असलेला खराखुरा बॉम्ब.

सिनेमॅटोग्राफर रॉबर्ट रिचर्डसन बदलत्या मानसिक दबावाचे चित्रण करण्यासाठी दृश्य भाषेचा वापर करतात.दृश्याची सुरुवात शेत आणि नाझी ताफ्याच्या प्रवेशाचे चित्रण करणाऱ्या विस्तृत, स्थिर शॉट्सने होते. आतमध्ये संभाषण जसजसे पुढे सरकते, तसतसा कॅमेरा हळूहळू कलाकारांच्या चेहऱ्यांच्या जवळ सरकतो, ज्यामुळे ती मोकळी जागा कोंडल्यासारखी वाटते.जेव्हा लँडा ज्यू लोकांची तुलना उंदरांशी आणि जर्मन लोकांची तुलना ससाण्यांशी करणारा आपला कुप्रसिद्ध एकपात्री संवाद सुरू करतो, तेव्हा रिचर्डसनचा कॅमेरा हळूहळू टेबलाभोवती एक वर्तुळाकार ट्रॅकिंग शॉट घेऊ लागतो. तो फिरत असताना, कॅमेरा सहजतेने खाली येतो आणि लापाडाईटच्या बुटांखाली, प्रचंड भीतीने ग्रासलेले ड्रेफस कुटुंब समोर येते. हे दृश्यात्मक कनेक्शन, वरचा संवाद आणि खालील धोक्याची परिस्थिती यांना एकाच अखंड हालचालीत जोडते.जेव्हा लापाडाईट अखेर खचतो आणि रडू लागतो, तेव्हा लँडाचा नाट्यमय उबदारपणा क्षणार्धात नाहीसा होतो. त्याचा आवाज सपाट, व्यावसायिक सुरात बदलतो. जेव्हा तो आपला मुखवटा उतरवतो, बाहेर असलेल्या आपल्या सैनिकांना इशारा देतो आणि गोळीबाराचा आदेश देतो, तेव्हा कॅमेरा लँडाच्या डोळ्यांवर अगदी जवळून लक्ष केंद्रित करतो.

अत्यंत भाषिक अचूकता, किमान सेटची मांडणी आणि वॉल्ट्झचा उत्तुंग अभिनय यांचा समतोल साधून, टारंटिनो एका साध्या संभाषणाला चित्रपट इतिहासातील सर्वात उत्कंठावर्धक दृश्यांपैकी एकामध्ये रूपांतरित करतो.

एसएस कर्नल हान्स लँडा

प्रसिद्ध दिग्दर्शक "Quentin Tarantino" यांच्या "इंग्लोरियस बास्टर्ड्स" मधील "एसएस कर्नल हान्स लँडा" या पात्राची "व्यक्तिरेखा" ही पारंपरिक, एकसुरी "चित्रपटातील नाझी" प्रतिमेला छेद देण्याचा एक उत्कृष्ट नमुना आहे. लँडाला अद्वितीयपणे भयानक बनवणारी गोष्ट ही आहे की, त्याची दुष्टता ही कट्टर द्वेष किंवा यांत्रिक थंडपणातून जन्माला आलेली नाही; तर ती स्वतःच्या प्रतिभेवरील उत्कट, नाट्यमय प्रेमातून जन्माला आली आहे.क्वेंटिन टारंटिनोने एक भयानक पण उत्कृष्ट पटकथा लिहिली, परंतु क्रिस्टोफ वॉल्ट्झने त्या पात्राला शारीरिक आणि मानसिक स्पंदन दिले. वॉल्ट्झच्या अजरामर अभिनयाच्या माध्यमातून लँडाच्या व्यक्तिरेखेच्या रचनेचे विश्लेषण केल्यास, मोहकता आणि राक्षसीपणा यांमधील एक आकर्षक विरोधाभास दिसून येतो.

लँडाला अनेकदा एक कट्टर नाझीवादी म्हणून चुकीचे समजले जाते. वास्तविक पाहता, तो एक आदर्श समाजविघातक संधीसाधू आहे.लँडा वैचारिक आवेशातून भयानक कृत्ये करत नाही; तो हे करतो कारण तो एक सर्वोच्च गुप्तहेर आहे, ज्याला खोलीतील सर्वात हुशार व्यक्ती असणे आवडते. वॉल्ट्झने स्वतः मुलाखतींमध्ये नमूद केल्याप्रमाणे, लँडाला स्वस्तिकची पर्वा नाही. जग कसे चालते हे त्याला समजते, आणि नाझी राजवट ही त्याच्या महत्त्वाकांक्षेसाठी सर्वात सोयीस्कर शिडी आहे.जर्मन, फ्रेंच, इंग्रजी आणि इटालियन भाषांवरील त्याचे प्रभुत्व हे केवळ एक कौशल्य नाही;ते एक शारीरिक शस्त्र आहे. लँडा आपल्या भक्ष्याला वेगळे पाडण्यासाठी भाषेचा वापर करतो. सुरुवातीच्या दृश्यात, फ्रेंचमधून इंग्रजीमध्ये बोलणे ही एक हेतुपुरस्सर केलेली मानसिक खेळी आहे, ज्यामुळे फरशीखाली लपलेल्या ड्रेफस कुटुंबाला निःशस्त्र करून, त्यांच्या स्वतःच्या विनाशाची जाणीवच काढून टाकली जाते.पारंपरिक चित्रपटांतील खलनायक आपल्या बळींना क्रूर शक्तीने किंवा गंभीर शांततेने शारीरिकरित्या घाबरवतात. वॉल्ट्झने लँडाचे पात्र पूर्णपणे उत्साही, लयबद्ध हालचालींवर उभारले आहे.

लँडा आपले हात, डोके आणि धड कसे हलवतो ते पाहा. तो एखाद्या रंगमंचावरील नटाच्या किंवा सिम्फनीचे संचालन करणाऱ्या संगीतकाराच्या थाटात हावभाव करतो. तो मनमोकळेपणाने हसतो, खळखळून खिदळतो आणि जुन्या ऑस्ट्रियन सभ्यतेने स्त्रियांच्या हातांचे चुंबन घेतो. त्याचा हा कृत्रिम स्नेह त्याच्या बळींचा सावधपणा कमी करतो, आणि हल्ला करण्यापूर्वी त्यांच्यात सुरक्षिततेची खोटी भावना निर्माण करतो.जागेवर वर्चस्व गाजवण्यासाठी लँडा क्वचितच एखाद्या भौतिक आधाराशिवाय दिसतो.डेअरी फार्मच्या दृश्यात, जेव्हा तो शेरलॉक होम्सच्या शैलीतील एक अवाढव्य आकाराचा पाईप बाहेर काढतो, तेव्हा ते नाट्यमय वर्चस्व दाखवण्याचे एक हेतुपुरस्सर कृत्य असते ज्याद्वारे तो मूकपणे घोषित करतो की, "मीच सर्वश्रेष्ठ गुप्तहेर आहे, आणि ही खोली माझा रंगमंचआहे." शोसान्नासोबतच्या रेस्टॉरंटमधील दृश्यात, एस्प्रेसोची वाट पाहण्याचा आणि क्रीम मागवण्याचा त्याचा काटेकोर ध्यास हा एक अत्यंत क्लेशदायक मानसिक नियंत्रणाचा प्रयत्न असतो.आवाजाची शैली: सुरावटीतून निर्माण होणारा दरारा हे लँडाच्या व्यक्तिमत्त्वातील कदाचित सर्वात प्रभावी आणि समोरच्याला निशस्त्र करणारे वैशिष्ट्य आहे. तो हलक्या, सुरावटीयुक्त आणि लयीत असलेल्या स्वरात बोलतो.त्याच्या आवाजात 'एसएस' (SS)अधिकाऱ्यांशी सामान्यतः जोडल्या जाणाऱ्या कठोर आणि कर्कश आज्ञांचा अभाव असतो. त्याऐवजी, त्याची बोलण्याची पद्धत सहज, संवादात्मक आणि एखाद्या गाण्यासारखी लयीत असते. जेव्हा तो खेळकर आणि उंच पट्टीतला सूर अचानक खाली उतरवून सपाट, शांत आणि गंभीर (bass) आवाजात बोलू लागतो, तेव्हाच त्यातील खरा भयावहपणा जाणवतो. जेव्हा तो हसणे थांबवून म्हणतो, "तुम्ही राज्याच्या शत्रूंना आश्रय देत आहात, नाही का?", तेव्हा त्यातील संगीतमयता नाहीशी होते आणि त्याच्या आत दडलेला जीवघेणा शिकारी उघड होतो. अगदी त्याचे ते प्रसिद्ध, लहान मुलासारखा उत्साह दर्शवणारे उद्गार — "दॅट्स अ बिंगो!" (That's a bingo!) हे दर्शवतात की तो भू-राजकीय शोकांतिका आणि मानवी संहाराकडे एका मोठ्या, मनोरंजक खेळासारखे पाहतो.आत्ममुग्ध व्यक्तीचा सामान्यपणा (The Banality of a Narcissist) लँडाला चित्रपटांच्या इतिहासातील एक महान खलनायक बनवणारी गोष्ट म्हणजे त्याचे दुष्टपण हे अत्यंत मानवी आणि अतिशय आत्ममुग्ध स्वरूपाचे आहे. तो काही दुःस्वप्नातील एखादा राक्षस नाही; तर तो नीटनेटका पोशाख केलेला आणि उच्चशिक्षित अधिकारी आहे, जो सामूहिक हत्याकांडाकडे एखाद्या अचूकपणे पार पाडलेल्या कॉर्पोरेट कामासारखा पाहतो आणि त्यासाठी टाळ्यांची अपेक्षाही करतो.

'अनकट जेम्स' (२०१९)

'अनकट जेम्स' (२०१९) हा केवळ एक चित्रपट नसून, दोन तास चालणारा एक 'पॅनिक अटॅक' (तीव्र अस्वस्थतेचा अनुभव) आहे. हा एक वेगवान आणि गोंधळात टाकणारा 'क्राइम थ्रिलर' आहे, जो सुरुवातीच्या पाच मिनिटांतच प्रेक्षकांची पकड घट्ट करतो आणि चित्रपटाचा शेवट होईपर्यंत ती ढिली होऊ देत नाही.या चित्रपटाचे कथानक, ॲडम सँडलरचा अभिनय आणि त्याचे वेगळे दिग्दर्शन या आघाड्यांवर तो कसा यशस्वी ठरला आहे,

ही कथा न्यूयॉर्क शहरातील डायमंड डिस्ट्रिक्टमधील "हॉवर्ड रॅटनर" नावाच्या एका आकर्षक पण अत्यंत हताश सराफाभोवती फिरते. हॉवर्डला जुगाराचे व्यसन आहे आणि त्याने शहरभर कर्ज घेतले आहे. त्याला वाटते की, त्याचा तारणहार एक दुर्मिळ, तस्करी केलेला इथिओपियन ब्लॅक ओपल आहे, जो तो लिलावात विकून मोठी रक्कम मिळवण्याची योजना आखतो.आपली संपत्ती कर्ज फेडण्यासाठी वापरण्याऐवजी, हॉवर्ड ती वाढत्या जोखमीच्या खेळांवरील पैजांसाठी तारण म्हणून वापरतो. कथानक एकामागोमाग एक पडणाऱ्या डोमिनोजसारखे आहे:हॉवर्ड नशिबासाठी एनबीए स्टार केविन गार्नेटला ओपल उधार देतो.मोठी पैज लावण्यासाठी तो गार्नेटची चॅम्पियनशिप रिंग गहाण ठेवतो.तो हिंसक सावकारांपासून स्वतःचा बचाव करतो, ढासळत चाललेले वैवाहिक जीवन सांभाळतो आणि आपल्या अस्थिर प्रेयसीला सांभाळतो.प्रत्येक वेळी जेव्हा हॉवर्ड विजयाच्या जवळ पोहोचतो, तेव्हा त्याचे व्यसन त्याला आणखी धोका पत्करण्यास भाग पाडते. हे एक शोकांतिका-विनोदी चक्र आहे, जिथे धोका सतत वाढत जातो आणि अखेरीस प्रेक्षकांसाठी चिंता असह्य होते.

जर तुम्ही ॲडम सँडलरला फक्त 'हॅपी गिलमोर' किंवा 'ग्रोन अप्स' सारख्या विनोदी चित्रपटांमधून ओळखत असाल, तर त्याचा येथील अभिनय तुम्हाला पूर्णपणे धक्का देईल. सँडलरने हॉवर्डची भूमिका साकारण्यासाठी आपला नेहमीचा गमतीशीरपणा बाजूला सारला आहे.जो एक अत्यंत सदोष, अस्वस्थ आणि दमवणारा माणूस आहे.तरीही, सँडलर एक अविश्वसनीय गोष्ट साध्य करतो: तो मुळातच नापसंत वाटणाऱ्या पात्राला अत्यंत सहानुभूतीपूर्ण बनवतो. हॉवर्ड प्रत्येक वळणावर भयंकर निर्णय घेतो, पण सँडलर त्याला एका प्रामाणिक, संसर्गजन्य भ्रमाने साकारतो. तो स्वतःच्या पायावर धोंडा मारून घेत आहे हे माहीत असूनही, तुम्ही त्याला त्याचा डाव यशस्वी करण्यासाठी मनापासून पाठिंबा देताना दिसता. बनावट दात, काचा नसलेला चष्मा आणि उन्मादी, जलद बोलण्याच्या ऊर्जेने सज्ज असलेला सँडलर, एक अस्सल, कारकिर्दीतील सर्वोत्तम अभिनय सादर करतो,

दिग्दर्शक जोश आणि बेनी सफडी हे तणाव निर्माण करण्यात पारंगत आहेत, आणि 'अनकट जेम्स' हा त्यांचा मुकुटमणी आहे. त्यांची दिग्दर्शन शैली तुम्हाला गुदमरल्यासारखे आणि तणावग्रस्त वाटावे यासाठी मुद्दाम तयार केली आहे:पात्रे सतत ओरडतात, मध्येच बोलतात आणि एकमेकांच्या बोलण्यावर बोलतात. हे न्यूयॉर्क शहरातील खऱ्या, गोंधळलेल्या वातावरणातील संवेदनात्मक अतिभाराची नक्कल करते.सिनेमॅटोग्राफर डॅरियस खोंडजी अत्यंत क्लोज-अप शॉट्सवर खूप अवलंबून आहेत. कॅमेरा सँडलरच्या घामाने भिजलेल्या, चिंताग्रस्त चेहऱ्यावर खिळून राहतो, ज्यामुळे प्रेक्षक हॉवर्डच्या चक्रव्यूहात अडकतात.डॅनियल लोपाटिनचे (वनोट्रिक्स पॉइंट नेव्हर) सिंथ-हेवी इलेक्ट्रॉनिक संगीत कर्कश आणि त्रासदायक आहे. दृश्यांना हळुवारपणे साथ देण्याऐवजी, ते आक्रमकपणे चिंता पुढे नेते, जे पडद्यावरील कठोर वास्तववादाशी सुंदरपणे विरोधाभास साधते.

'अनकट जेम्स' हा आधुनिक तणावाचा एक उत्कृष्ट नमुना आहे. यात एक अप्रतिम पटकथा, आपल्या अभिनयकौशल्याच्या परमोच्च शिखरावर असलेला एक अभिनेता आणि सतत रोमांच अनुभवायला लावणारी दिग्दर्शनशैली यांचा मिलाफ आहे. हा चित्रपट पाहणे सोपे किंवा आरामदायी नाही, पण तो नक्कीच अविस्मरणीय आहे.

बाथटब मधले पाणी

आदित्य धर यांच्या धुरंदर द रिवेंज या चित्रपटातला मेजर इकबाल आणि त्याचे वडील ब्रिगेडियर जहांगीर यांच्यातल्या पहिल्या भेटीचा प्रसंग फारच लक्षणीय आहे. हा प्रसंग म्हणजे दृश्य-कथानक (visual storytelling) आणि उप-अर्थ (subtext) मांडण्याच्या दृष्टीने एक उत्कृष्ट नमुना आहे. या दृश्यामध्ये ओसंडून वाहणाऱ्या बाथटबचा वापर एका गतिमान आणि श्राव्य (auditory) पार्श्वभूमीचा घटक म्हणून करून, दिग्दर्शकाने घरगुती वादाच्या एका सामान्य प्रसंगाला व्यापक राजकीय आणि मानसिक रूपकाचे (allegory) स्वरूप दिले आहे.

या प्रसंगात दृश्य-व्याकरण (visual grammar), ध्वनी-रचना (sound design) आणि पात्रांची मांडणी (character blocking) यांचा वापर करून मेजर इक्बाल आणि ब्रिगेडियर जहांगीर यांची मानसिक स्थिती, तसेच पाकिस्तानची व्यापक वास्तव परिस्थिती कशी दर्शवली आहे,

चित्रपटांमध्ये पाणी हे अनेकदा भावना, गोंधळ किंवा नियंत्रणाचा अभाव यांचे प्रतीक असते. या दृश्यात, पात्राच्या (टबच्या) कडा ओलांडून बाहेर पडणारे पाणी दुहेरी उद्देश साधते; हे पाणी जहांगीर यांचा अनावर राग, अहंकार आणि अधिकारशाही दर्शवते. ते अशा प्रकारचे व्यक्तीमत्व आहेत ज्यांना वाटते की ते आपल्या सभोवतालच्या प्रत्येक गोष्टीवर वर्चस्व गाजवू शकतात; तरीही, त्यांचे स्वतःचे घर (बाथरूम) गोंधळाने ओसंडून वाहत आहे, याकडे त्यांचे पूर्णपणे दुर्लक्ष आहे. ज्याप्रमाणे पाणी अखंडपणे वाहत आहे, त्याचप्रमाणे त्यांच्या शिव्यांचा ओघही अखंडपणे सुरू आहे; यात आत्म-संयमाचा पूर्ण अभाव दिसून येतो.पाकिस्तानची स्थिती (संस्थात्मक ओसंडून वाहणे): व्यापक पातळीवर पाहता, ओसंडून वाहणारा टब अशा व्यवस्थेचे प्रतीक आहे जी तिच्या संरचनात्मक क्षमतेपेक्षा अधिक वेगाने किंवा मर्यादेबाहेर काम करत आहे. हे अशा राज्य किंवा लष्करी यंत्रणेचे प्रतिनिधित्व करते जिथे संसाधने, सत्ता आणि वैचारिक आवेश यांनी आपल्या सीमा ओलांडल्या आहेत आणि ते अनियंत्रितपणे आसपासच्या परिसरात पसरत आहेत. जहांगीर हे जुन्या विचारसरणीचे (old guard) प्रतिनिधी आहेत; ते आपल्या मुलावर वर्चस्व गाजवण्याच्या प्रयत्नात इतके मग्न आहेत की, त्यांच्या स्वतःच्या व्यवस्थेतील ही गळती (समस्या) त्यांना दुरुस्त करता येत नाही.वडिलांचा रागाचा उद्रेक आणि मुलाची पूर्ण स्थिरता यांमधील तीव्र विरोधाभासामुळे खोलीत एक प्रभावी भावनिक पोकळी निर्माण होते.

जहांगीर पूर्णपणे रागाच्या आहारी गेले आहेत. तरीही, ओसंडून वाहणारे पाणी त्यांच्या सत्तेला सूक्ष्मपणे कमकुवत करते. ते कुटुंबाचे प्रमुख आणि ब्रिगेडियर असूनही, त्यांच्या अगदी मागे घडणारा गोंधळ त्यांना दिसत नाही. नळ बंद न करू शकणे ही त्यांची जाणीवेतील कमतरता दर्शवते—ते स्वतःच्याच रागाच्या चक्रात अडकले आहेत, ज्यामुळे ते आक्रमक, अस्थिर आणि अखेरीस ताठर (rigid) बनले आहेत.

इक्बालची प्रतिक्रिया—किंवा प्रतिक्रिया न देणे—यातच या दृश्याचा खरा तणाव दडलेला आहे. पूर्णपणे 'शांत' राहून, तो आपल्या वडिलांच्या अधिकाराला निष्प्रभ करतो.पदरचनेवर (hierarchy)आधारित लष्करी वातावरणात, शांतता हे पूर्णपणे बंडखोरीचे शस्त्र ठरू शकते. इक्बाल वाद घालत नाही कारण वडिलांच्या रागाच्या मूळ कारणाबद्दल त्याला कोणताही आदर वाटत नाही.जेव्हा इक्बाल पाण्याकडे बघून स्मितहास्य करतो, तेव्हा त्याला एक शांत जाणीव (epiphany)होते. त्याला त्या दृश्यातील रूपक (metaphor) त्याच क्षणी समजते. त्याचे ते हास्य एका कठोर वास्तवाच्या जाणीवेचे प्रतीक आहे: त्याला उमजते की त्याच्या वडिलांची पिढी आता नियंत्रण गमावत आहे. जहांगीरला वाटते की तो आपल्या हाताखालील व्यक्तीला फटकारत आहे, पण इक्बाल मात्र एका व्यवस्थेला तिच्याच अतिरेकामुळे हळूहळू बुडताना पाहत आहे. त्याच्या चेहऱ्यावरील ते उपरोधिक हास्य दर्शवते की तो वडिलांच्या रागापासून भावनिकदृष्ट्या अलिप्त आहे आणि त्या गोंधळापेक्षा बौद्धिकदृष्ट्या वरचढ आहे.या दृश्याची तांत्रिक मांडणी प्रेक्षकांना जग तशाच प्रकारे पाहण्यास भाग पाडते, ज्या प्रकारे इक्बाल ते पाहतो.पाण्याकडे वळणारा कॅमेरा (Cut to the Water): मानवी पात्रांवरून लक्ष हटवून कॅमेरा जेव्हा ओसंडून वाहणाऱ्या पाण्यावर लक्ष केंद्रित करतो, तेव्हा प्रेक्षक जहांगीरचे बोलणे ऐकणे थांबवून काय घडत आहे याकडे पाहू लागतात. यामुळे आपले लक्ष केवळ संवादावरून (वादावरून) हटून त्यामागील गर्भित अर्थाकडे (रचनात्मक अपयशाकडे) वळते.ध्वनीचा गोंधळ विरुद्ध आंतरिक शांतता: येथे ध्वनी रचनेची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे. पाण्याचे उडणे आणि सांडणे यांचा तो जड व अखंड आवाज एका 'व्हाईट नॉइज'सारखा (पार्श्वभूमीवरील एकसलग आवाजासारखा) काम करतो, जो हळूहळू जहांगीरचा आवाज दाबून टाकतो. इक्बालसाठी, वडिलांच्या शिव्या किंवा रागाचे शब्द म्हणजे केवळ एक आवाज आहे—ज्याला जमिनीवर आदळणाऱ्या पाण्यापेक्षा अधिक महत्त्व नाही.थोडक्यात सांगायचे तर, हे दृश्य पिढ्यांमधील आणि विचारसरणीतील बदल अधोरेखित करते. जहांगीर हे जुन्या, प्रतिगामी व्यवस्थेचे प्रतिनिधित्व करतात; जी व्यवस्था आजूबाजूला असलेल्या मूलभूत त्रुटींकडे (गळतीकडे) दुर्लक्ष करून केवळ हुकूम सोडत राहते. इक्बाल हा एका नवीन, धोरणी आणि अत्यंत शांत प्रवाहाचे प्रतिनिधित्व करतो—असे पात्र जे गोंधळाशी लढत नाही, तर तो गोंधळ कसा ओसंडून वाहतो हे पाहते आणि त्या पुराचा वापर स्वतःच्या फायद्यासाठी कसा करायचा, याचा अचूक हिशोब मांडते.

मेजर इक्बालचे अपत्य

आदित्य धर यांच्या 'धुरंधर' (आणि त्याचा पुढील भाग 'धुरंधर: द रिव्हेंज') या चित्रपटांच्या विश्वात, मेजर इक्बाल (अर्जुन रामपाल यांची भूमिका) हे पात्र इल्यास काश्मिरीसारख्या वास्तविक जगातील दहशतवादी सूत्रधारांवर आधारित एक निर्दयी आणि उच्च-पदस्थ ऑपरेटिव्ह म्हणून साकारले गेले आहे. हा चित्रपट प्रामुख्याने भू-राजकीय संघर्ष, हेरगिरी आणि जबरदस्त ॲक्शनवर आधारित असला, तरी मेजर इक्बाल यांची विशेष गरजा असलेली मुलगी (जिला 'डाऊन सिंड्रोम' आहे आणि जिची भूमिका अभिनेत्री अहिदा सरमाई हिने साकारली आहे) हे पात्र कथानकात एक अत्यंत सखोल आणि बहुआयामी साहित्यिक व कथा-रचनेचा घटक म्हणून काम करते. रूपकात्मकदृष्ट्या, मेजर इक्बाल हे एक निर्माते आहेत. ते अत्यंत अस्थिर आणि विध्वंसक दहशतवादी गटांची (मॉड्यूल्सची) निर्मिती करतात, त्यांचे संगोपन करतात आणि त्यांना दिशा देतात. तथापि, हे प्रतिनिधी आणि दहशतवादी गट मुळातच अस्थिर, अनियंत्रित आणि दोषपूर्ण प्रणाली आहेत, ज्या शेवटी एका निरोगी आणि शांततापूर्ण जगात टिकून राहू शकत नाहीत. याउलट, त्यांचे स्वतःचे जैविक अपत्य निष्पाप आणि निर्मळ आहे, परंतु ती अशा स्थितीत जन्माला आली आहे ज्यामुळे ती पूर्णपणे परावलंबी आणि असुरक्षित आहे. हे रूपक त्यांच्या निर्मितीमधील द्वैत अधोरेखित करते: दहशतवादी गट - वैचारिक राक्षस ज्यांची ते अत्यंत बारकाईने उभारणी करतात आणि जे जगात अराजकता पसरवतात; जैविक अपत्य - एक नाजूक आणि निष्पाप जीव ज्याला अत्यंत काळजीची गरज असते. हा विरोधाभास त्यांच्या विकृत मानसिकतेवर प्रकाश टाकतो.ते एका बाजूला आपल्या असुरक्षित जैविक अपत्याचे अत्यंत कोमलतेने आणि आक्रमकपणे रक्षण करण्यास सक्षम आहेत, तर त्याच वेळी ते माथेफिरू बनवलेल्या तरुणांना (जी त्यांची वैचारिक 'मुले' आहेत) अशा परिस्थितीत पाठवतात जिथे ते मोठ्या प्रमाणावर जीवितहानी घडवून आणतात आणि स्वतःही हिंसक अंताला सामोरे जातात. मेजर इक्बालच्या व्यक्तिरेखेतील एक मुख्य पैलू म्हणजे त्याचे त्याचे वडील जहांगीर (सुविंदर विकी यांनी साकारलेली भूमिका) यांच्याशी असलेले नाते. त्याचे वडील सतत त्याला मानसिक आणि शाब्दिक छळाला सामोरे जाण्यास भाग पाडतात; ते त्याच्या अपयशाची थट्टा करतात आणि इक्बालला अपमानित करण्यासाठी त्याच्या 'डाऊन सिंड्रोम'च्या निदानाचे एक हत्यार म्हणून वापर करतात. पितृसत्ताक पद्धतीतील हे विषारी चक्र 'प्रॉक्सी' (परोक्ष) दहशतवादी नेटवर्कच्या कार्यपद्धतीशी तंतोतंत जुळते: ही नेटवर्क्स खोलवर रुजलेली आघातजन्य दुखापत (trauma),ऐतिहासिक द्वेष आणि शोषणातून निर्माण होतात आणि एका पिढीतील सूत्रधारांकडून (handlers) पुढच्या पिढीकडे हस्तांतरित केली जातात. मेजर इक्बाल या अत्याचाराची साखळी केवळ आपल्या मुलीसोबतच्या खाजगी क्षणांतच तोडतो आणि तिच्यावर प्रेम करतो. मात्र, वडिलांकडून मिळालेला पिढ्यानपिढ्या चालत आलेला द्वेष, राग आणि मानसिक आघात तो हिंसक अतिरेकी विचारसरणीच्या प्रसारासाठी आणि दहशतवादी भरतीसाठी वापरतो. त्याने निर्माण केलेल्या दहशतवादी नेटवर्क्समधील 'विकृती' हे त्याच्या वडिलांनी त्याच्यावर लादलेल्या आंतरिक भावनिक विकृतीचेच थेट प्रतिबिंब आहे. प्रेक्षकांच्या लक्षात येते की, मेजर इक्बालसारख्या बहुआयामी खलनायकाला एक संवेदनशील आणि विशेष गरजा असलेले मूल (मुलगी) देऊन, त्याला केवळ एक साचेबद्ध किंवा 'कार्डबोर्ड' खलनायक बनण्यापासून वाचवले आहे. यामुळे त्याचे एक मानवी रूप समोर येते—एक असा माणूस जो आपल्या आईचे रक्षण करतो आणि मुलीला मायेने जवळ घेतो—आणि याच गोष्टीमुळे 'एंजल ऑफ डेथ' (मृत्यूचा दूत) म्हणून त्याची सार्वजनिक कृत्ये अधिकच भयावह वाटतात. हे एक कठोर वास्तव अधोरेखित करते की, सीमापार हिंसाचार घडवून आणणारे सूत्रधार हे काही चेहरा नसलेले राक्षस नसतात; ते हाडामांसाची माणसे असतात जी प्रेमाची भावना केवळ आपल्या जवळच्या रक्ताच्या नात्यापुरती मर्यादित ठेवतात, तर दुसरीकडे इतरांची कुटुंबे उद्ध्वस्त करण्यासाठी कृत्रिम आणि विनाशकारी 'अपत्ये' (दहशतवादी गट/मॉड्यूल्स) सक्रियपणे तैनात करतात.

"बशीर"

आदित्य धर यांच्या 'धुरंधर: द रिव्हेंज' (२०२६) या हेर-कथेवर आधारित (spy-thriller) चित्रपट-मालिकेत, मेजर इक्बालच्या घरातील कौटुंबिक घडामोडी या खुद्द पाकिस्तानच्या स्थितीचे एक प्रभावी 'मॅक्रो-अ‍ॅलेगरी' (मोठ्या व्यवस्थेचे रूपक) म्हणून काम करतात. मनोहर प्रसाद जोशी यांनी साकारलेल्या "बशीर" या पात्राकडे एका 'मोडकळीस आलेल्या व्यवस्थेला आधार देणारा मूक आधारस्तंभ' म्हणून पाहण्याचा तुमचा दृष्टिकोन अगदी अचूक आहे.

जेव्हा तुम्ही ब्रिगेडियर जहांगीर (सुविंदर विकी) यांच्यासोबत बशीरच्या पात्राची मांडणी बारकाईने पाहता, तेव्हा त्यातील प्रतीकात्मकता अत्यंत स्पष्ट होते:

बशीरच्या पात्राचे प्रतीकात्मक महत्त्व समजून घेण्यासाठी, तो कोणाची काळजी घेत आहे हे पाहणे गरजेचे आहे. ब्रिगेडियर जहांगीर हे पाकिस्तानच्या लष्करी व्यवस्थेतील त्या 'जुन्या फळीचे' (Old Guard) प्रतिनिधित्व करतात, जी विषारी बनली आहे, जिचा प्रभाव ओसरत चालला आहे आणि जी अक्षरशः विकलांग झाली आहे.ते एकाकी, कडवट आणि अत्यंत अपमानास्पद वागणूक देणारे आहेत; ते सतत त्यांचा मुलगा मेजर इक्बाल (जो आयएसआयचा सक्रिय घटक आहे) याला त्याच्या अपयशाबद्दल आणि व्यावसायिक प्रतिष्ठेच्या अभावाबद्दल हिणवत असतात.जहांगीर अशा एका राष्ट्राचे प्रतिनिधित्व करतात जे संरचनात्मकदृष्ट्या पंगू झाले आहे, स्वतःहून पुढे जाण्यास असमर्थ आहे, तरीही अहंकारी भाषा आणि अंतर्गत गटबाजीने पूर्णपणे ग्रासलेले आहे.बशीर हा एक शांत काळजीवाहू आहे जो या गोंधळलेल्या आणि ऱ्हास होत चाललेल्या घराचा कारभार चालवतो. तोच पायाभूत सुविधांचे (उदा. नळाचे पाणी किंवा प्लंबिंगच्या समस्या, ज्याबद्दल जहांगीर नेहमीच ओरडत असतात) व्यवस्थापन करतो.

चित्रपटाच्या व्यापक राजकीय पटलावर, बशीर अशा अदृश्य आणि बिगर-सरकारी घटकांचे प्रतिनिधित्व करतो जे दिवाळखोर किंवा कमकुवत झालेल्या व्यवस्थेला पूर्णपणे कोसळण्यापासून वाचवतात. यात खालील गोष्टींचा समावेश होत

छुपी जाळी—जसे की 'सब-स्टेट हँडलर्स' (स्थानिक पातळीवर काम करणारे सूत्रधार), हवाला ऑपरेटर (चित्रपटाच्या कथानकात उल्लेखलेले खानानी बंधूंसारखे) आणि अंडरवर्ल्डशी असलेली भागीदारी—जी पडद्यामागून 'घाणेरडी कामे' (dirty work) करते, तर लष्करी उच्चभ्रू वर्ग केवळ दिखाऊपणा करत असतो.

शांत आणि निनावी नोकरशाही तसेच कामगार वर्ग, जे सत्ताधारी उच्चभ्रू वर्गाचा विषारीपणा आणि कटुता सहन करतात; हे लोक घर (किंवा देश) आतून कोसळत असतानाही ते व्यवस्थित चालल्याचा आभास टिकवून ठेवतात.

जेव्हा मेजर इक्बालचा राग अनावर होतो आणि तो स्वतःच्याच वडिलांची हत्या करतो, तेव्हा या परिस्थितीतील शोकांतिका पूर्णपणे स्पष्ट होते. अंतर्गत हिंसाचार रोखण्यात बशीरला आलेले अपयश हे दर्शवते की, हे "अदृश्य घटक" जरी एक विस्कळीत स्थिती (status quo) टिकवून ठेवू शकत असले, तरी जेव्हा लष्करी यंत्रणाच हताशपणा आणि रागापोटी स्वतःचाच विनाश करू लागते, तेव्हा हे घटक पूर्णपणे हतबल ठरतात.

मोठ्या आवाजाच्या आणि अत्यंत तणावपूर्ण अशा या ॲक्शन चित्रपटात हा एक अतिशय प्रभावी 'अंतर्निहित अर्थ' (subtext) आहे; यातून हे दिसून येते की, राज्याची सर्वात मोठी कमकुवत बाजू केवळ बाह्य धोके ही नसून, ती अशा अदृश्य आधारस्तंभांवरील तिची पूर्ण अवलंबित्व ही आहे, ज्यांच्याशी ती नेहमीच गैरवर्तन करत असते.

"कलियाट्टम" (१९९७)

जयराज दिग्दर्शित "कलियाट्टम" (१९९७) हा चित्रपट विल्यम शेक्सपिअरच्या 'ओथेलो' या नाटकाचे सर्वोत्तम चित्रपट-रूपांतर मानला जातो. एलिझाबेथन काळातील ही अभिजात शोकांतिका केरळमधील उत्तर मलबारच्या पारंपरिक "थेय्यम" (Theyyam) या कलाप्रकाराच्या पार्श्वभूमीवर मांडून, या चित्रपटाने मानवी स्वभावदोष आणि खोलवर रुजलेली सांस्कृतिक प्रतीके यांचा अतिशय प्रभावीपणे मेळ घातला आहे.

सुरेश गोपी यांनी साकारलेल्या कन्नन पेरुमलयनच्या भूमिकेसाठी त्यांना 'सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा राष्ट्रीय पुरस्कार' मिळाला आणि तो अगदी योग्यच होता. 'कलियाट्टम'पूर्वी गोपी यांची ओळख प्रामुख्याने एक 'ॲक्शन सुपरस्टार' अशी होती. दिग्दर्शक जयराज यांनी त्यांची ती आक्रमक प्रतिमा बाजूला सारून, त्यांच्या अभिनयातील संयत आणि संवेदनशील पैलू प्रभावीपणे समोर आणले.पेरुमलयन हा एक अत्यंत आदरणीय थेय्यम कलाकार आहे जो रंगमंचावर साक्षात देवाचे रूप धारण करतो; मात्र रंगमंचाबाहेर तो प्रचंड सामाजिक असुरक्षितता, चेहऱ्यावरील व्रण आणि स्वतःचे रूप व जात यांबद्दलच्या न्यूनगंडामुळे ग्रासलेला माणूस असतो. अत्यंत प्रेमळ पतीपासून ते ईर्ष्येच्या वेदनादायी विषामुळे ग्रासलेल्या माणसापर्यंतचा गोपी यांचा प्रवास विलक्षण आहे. चित्रपटाच्या उत्तरार्धात त्यांच्या अभिनयाचा कस लागतो, जिथे थेय्यम विधीचे दैवी वैभव एका हृदयद्रावक वैयक्तिक शोकांतिकेत विलीन होते.

दिग्दर्शक-लेखक लाल यांनी 'पनियान'ची भूमिका साकारून अभिनयाच्या क्षेत्रात असाधारण पदार्पण केले; ही भूमिका शेक्सपिअरच्या साहित्यातील सर्वात क्रूर खलनायक 'इयागो'च्या समकक्ष आहे. चित्रपटात पनियान हा एक 'कोमाली' (थेय्यम परंपरेतील विदूषक) आहे.लाल यांनी या भूमिकेतून एक अंगावर काटा आणणारी, स्थानिक संदर्भांशी जोडलेली दुष्टता पडद्यावर साकारली आहे. तो वरकरणी एक निरुपद्रवी विदूषक वाटत असल्याने, कोणालाही संशय न येता पेरुमलयनच्या मनात विषारी विचार पेरण्याचे काम त्याचे पात्र सहजपणे करते. लाल यांनी पनियानची भूमिका साकारताना केवळ वरकरणी दिसणारी कार्टूनसारखी दुष्टता न दाखवता, एका थंड आणि पद्धतशीर द्वेषाचे दर्शन घडवले आहे—जो द्वेष प्रतिष्ठित 'थीचामुंडी' (अग्नी-थेय्यम) भूमिकेसाठी डावलले गेल्यामुळे निर्माण झाला होता. गावातील जमीनदाराची उच्चकुलीन मुलगी असलेल्या तमाराच्या भूमिकेत, मंजू वॉरियरने चित्रपटाला एक शुद्ध, भावनिक आधार दिला आहे. तिच्या अभिनयात, आपल्या शक्तिशाली वडिलांचा विरोध झुगारून एका सामाजिक-आर्थिकदृष्ट्या वंचित कलाकाराशी लग्न करण्याच्या तीव्र स्वातंत्र्याचा आणि पूर्ण निरागसतेचा समतोल साधला आहे.वॉरियरने तमाराच्या बदलत्या भावना अत्यंत सूक्ष्मतेने साकारल्या आहेत; ती आपल्या पतीबद्दलच्या आनंदी आदरापासून ते पूर्ण गोंधळापर्यंत आणि शेवटी, जेव्हा तिला कळते की तिचा प्रियकर एक मारेकरी बनला आहे, तेव्हा तिच्या मनात असहाय्य भीती निर्माण होते. तिचे बोलके डोळे डेस्डेमोनाच्या अयोग्य नशिबाची भीषण शोकांतिका प्रभावीपणे मांडतात.

बलराम मट्टन्नूर यांचे प्रभावी पटकथा लेखन शेक्सपिअरच्या मूळ संकल्पनांना (motifs) अत्यंत प्रभावी अशा दृश्य रूपकांमध्ये रूपांतरित करते.चित्रपटात वारंवार दिसणारे एक दृश्य-प्रतीक म्हणजे 'पनियान'चे मध्यरात्रीच्या वेळी हातात जड आणि धगधगती मशाल घेऊन फिरणे.जेव्हा तो आपल्या कुटील कारस्थानांची आखणी करत गावातून फिरतो, तेव्हा ही मशाल त्याच्या अंधाऱ्या आणि गुपित हालचालींवर प्रकाश टाकते ही ज्योत 'पनियान'ने पेटवलेल्या मत्सर आणि अराजकतेच्या विनाशकारी आगीचे प्रतीक आहे. 'पेरुमलयन'ला 'थीचामुंडी' (Theechamundi) थेय्यमच्या पवित्र अग्नीचा सामना करावा लागत असला, तरी कपट-कारस्थानांची अनियंत्रित आणि विनाशकारी आग मात्र 'पनियान'च्या नियंत्रणात असते. जेव्हा जेव्हा तो ती मशाल हातात घेतो, तेव्हा तो रूपकात्मकरीत्या 'पेरुमलयन'चे मन आणि त्याचे सुखी संसार-विश्व आगीच्या भक्ष्यस्थानी टाकत असतो.

'कलियट्टम' या शीर्षकाचा शब्दशः अर्थ "देवाचा खेळ" असा होतो. हे शीर्षक अनेक पदर असलेला रूपकात्मक अर्थ दर्शवते थेय्यममध्ये, एक मानवी कलाकार विशिष्ट वेशभूषा आणि मुखवटा धारण करतो आणि त्याद्वारे साक्षात देवतेचे रूप धारण केल्याचे मानले जाते. हा चित्रपट या द्वैतावर (duality) मोठ्या प्रमाणावर भाष्य करतो: खरे सूत्रधार कोण आहे? जेव्हा 'पेरुमलयन' देवाचे रूप धारण करतो तेव्हा त्याला संपूर्ण प्रदेशाचा आदर मिळतो; परंतु स्वतःच्या नश्वर मनाच्या ठिसूळ आणि दोषपूर्ण स्वभावासमोर मात्र तो पूर्णपणे असहाय्य ठरतो. या धार्मिक सादरीकरणासाठी संहिता आणि नृत्य-हालचालींचे काटेकोर पालन करणे आवश्यक असते; परंतु पडद्यामागे 'पनियान' स्वतःचाच एक काळा 'खेळ' रचत असतो आणि खऱ्या माणसांच्या आयुष्याला बाहुल्यांप्रमाणे नियंत्रित करत असतो.शेक्सपिअरच्या मूळ कथानकात, हरवलेला रुमाल 'डेस्डेमोना'च्या नशिबाचा फैसला करतो. 'कलियट्टम'मध्ये, या रुमालाची जागा अत्यंत सहजतेने एका पवित्र, सोनेरी काठ असलेल्या रेशमी वस्त्राने (पट्टू) घेतली आहे, जे 'पेरुमलयन' 'थमारा'ला भेट म्हणून देतो. जेव्हा पनियान आपली हताश आणि निःसंतान पत्नी चीरमा (एमिलिया) हिला फसवून तो झगा चोरण्यास भाग पाडतो आणि तो झगा त्याचा मदतनीस कांथन (कॅसिओ) याच्या हाती पडेल याची खात्री करतो, तेव्हा तो रेशमी झगा वैवाहिक निष्ठेच्या प्रतीकावरून बदलून व्यभिचाराचा दृश्य 'पुरावा' बनतो.

चित्रपटाचा शेवट एका अविस्मरणीय दृश्याने होतो. जेव्हा सत्य उघडकीस येते, तेव्हा पेरुमलयान पानियानला जीवे मारून नव्हे, तर एका जड दगडाने त्याचे पाय चिरडून शिक्षा देतो; अशा प्रकारे, चपळाईने नाचणाऱ्या त्या विदूषकाला तो आयुष्यभरासाठी अपंगत्व बहाल करतो जे त्याच्या विकृत आत्म्याचेच जणू प्रतिबिंब असते.त्यानंतर, पेरुमलयान आपली पवित्र पदे कांथनकडे सोपवतो आणि 'थीचामुंडी' (Theechamundi)थेय्यमच्या धगधगत्या विधी-अग्नीत प्रवेश करतो. हा एक अत्यंत प्रभावी आणि अर्थपूर्ण समारोप आहे: अज्ञानाच्या अंधारात असताना घडलेल्या सांसारिक पापांचे क्षालन करण्यासाठी, तो नश्वर मानव स्वतःच्या अपराधी भावनेच्या ओझ्याखाली दबून थेट अग्नीत चालत जातो.

'द डेव्हिल्स डबल'

ली तमाहोरी यांचा 'द डेव्हिल्स डबल' (२०११) हा एक आकर्षक आणि अत्यंत अस्वस्थ करणारा चित्रपट आहे.हा चित्रपट वास्तविक पाहता लतीफ याहिया (डॉमिनिक कूपर यांनी साकारलेली भूमिका) या इराकी सैनिकाच्या आत्मचरित्रात्मक दाव्यांवर आधारित आहे, ज्याला सद्दाम हुसेनचा कुख्यात मोठा मुलगा उदय याचा 'फिदाय' (गोळ्या झेलणारा किंवा बॉडी डबल) बनण्यास भाग पाडले जाते.कथेतील मुख्य तणाव हा आहे की, लतीफ—आणि त्याचा अंगरक्षक सलीम—उदयच्या रोजच्या व्यसनांच्या चक्रातून कसे वाचतात. हा चित्रपट उदयच्या भयंकर प्रतिष्ठेपासून दूर पळत नाही: त्याचे बेसुमार अमली पदार्थांचे सेवन, किरकोळ अपमानावरून होणारा त्याचा अचानक प्राणघातक हिंसाचार आणि बगदादच्या रस्त्यांवर फिरून शाळकरी मुलींचे किंवा लग्नाच्या दिवशी नववधूंचे अपहरण करण्याची त्याची भयानक सवय. लतीफची सामना करण्याची पद्धत म्हणजे पूर्णपणे अलिप्तता. त्याला आपला तिरस्कार गिळून एका सावलीत रूपांतरित व्हावे लागते. दुसरीकडे, सलीम हा उदयच्या खऱ्या जवळच्या वर्तुळातील दुःखद वास्तवाचे प्रतिनिधित्व करतो—असे पुरुष ज्यांनी जगण्यासाठी आणि ऐषआरामासाठी आपला आत्मा विकला होता, जे सतत सावधगिरीने वावरत होते, कारण त्यांना माहित होते की उदयची "मैत्री" रात्रीच्या जेवणापर्यंत मृत्यूच्या आदेशात बदलू शकते.सद्दाम हुसेन (फिलिप क्वास्ट यांनी अत्यंत संयमाने साकारलेली भूमिका) यांना चित्रपटात जवळजवळ एका पौराणिक, दूरस्थ देवाप्रमाणे वागवले आहे. जेव्हा ते पडद्यावर दिसतात, तेव्हा वडील आणि मुलगा यांच्यातील फरक स्पष्टपणे दिसून येतो. सद्दामला एक हिशेबी, थंड डोक्याचा हुकूमशहा म्हणून चित्रित केले आहे, जो आपल्या मुलाच्या निष्काळजी, बेताल वागण्यामुळे खूप लाजीरवाणा होतो. या नात्यामुळे वास्तववादाचा एक स्तर निर्माण होतो: उदयचे सर्वात तीव्र संताप अनेकदा वडिलांची मान्यता मिळवण्याच्या अंतर्निहित तीव्र इच्छेतून आलेले असतात, ज्यामुळे तो आणखीनच अस्थिर बनतो.'द डेव्हिल्स डबल'मधील स्त्रियांना मोठ्या प्रमाणावर क्रूर पुरुषसत्ता आणि हुकूमशाहीच्या दुर्दैवी बळी म्हणून चित्रित केले आहे. मुख्य स्त्री पात्र म्हणजे सरब (लुडिव्हिन सॅग्नियर यांनी साकारलेली), उदयची छळलेली उपपत्नी. सरब एक झुंजार व्यक्तिमत्व आहे. ती आपल्या लैंगिकतेचा वापर चलन आणि ढाल म्हणून करते, आणि राजवाड्याच्या धोकादायक दालनांमधून मार्ग काढते. लतीफसोबतची तिची केमिस्ट्री त्या भयावहतेतून एक क्षणिक, रोमँटिक दिलासा देते, पण हा चित्रपट आपल्याला वास्तववादीपणे आठवण करून देतो की उदयच्या जगात कोणत्याही स्त्रीला स्वतःचे खरे स्वातंत्र्य नाही. त्यांना वापरण्यासाठी, फेकून देण्यासाठी किंवा देवाणघेवाण करण्यासाठी असलेल्या वस्तूंप्रमाणे वागवले जाते.या चित्रपटाचा मुख्य आधारस्तंभ डॉमिनिक कूपर आहे. दुहेरी भूमिका साकारणे हा अभिनयातील एक कुप्रसिद्ध अवघड सापळा आहे, पण कूपरने तो सहजतेने पार पाडला आहे, आणि दोन पूर्णपणे भिन्न शारीरिक व मानसिक व्यक्तिमत्त्वे साकारली आहेत. लतीफ याहियाच्या भूमिकेत: तो शांत, कठोर आणि अत्यंत नैतिक आहे. त्याच्या डोळ्यांत एका ओलिसाचे थकवणारे ओझे आहे, ज्याला माहित आहे की एक चुकीची नजर त्याच्या संपूर्ण कुटुंबाच्या हत्येला कारणीभूत ठरू शकते.उदय हुसेनच्या भूमिकेत: कूपर एका उन्मादी, पुढे आलेले दात असलेल्या, कर्कश आवाजाच्या राक्षसात रूपांतरित होतो. तो उदयला केवळ एका सामान्य चित्रपटातील खलनायकाच्या रूपातच नव्हे, तर अफाट संपत्ती, आवेग नियंत्रणाच्या गंभीर समस्या आणि शून्य सहानुभूती असलेला, अत्यंत अस्थिर, प्रौढ लहान मुलाच्या रूपात चित्रित करतो.जेव्हा कूपर स्वतःसोबतच पडद्यावर दिसतो, तेव्हा ते केवळ एक दृश्यात्मक युक्ती आहे असे वाटत नाही. तुम्हाला शक्तीच्या समीकरणाची तीव्र जाणीव होते: शिकारी (उदय) आणि त्याचे अनुकरण करू पाहणारी अडकलेली शिकार (लतीफ).

दिग्दर्शक ली तमाहोरी ('वन्स वेअर वॉरियर्स' आणि 'डाय अनदर डे' साठी ओळखले जाणारे) ८० च्या दशकाच्या उत्तरार्धातील आणि ९० च्या दशकाच्या सुरुवातीच्या बगदादला एक अतिशय विशिष्ट दृश्य पोत देतात. चित्रपटाचे निर्मिती मूल्य सर्वोत्तम प्रकारे डोळे दिपवणारे आहे. तमाहोरी पडदा अक्षरशः आणि लाक्षणिक अर्थाने सोन्याने न्हाऊ घालतात. राजवाडे हे हुकूमशाहीच्या संपत्तीचे भडक, अतिरंजित प्रदर्शन आहेत.सोन्याचा मुलामा दिलेल्या एके-४७, संगमरवरी फरश्या, विदेशी प्राणी आणि चकचकीत इटालियन स्पोर्ट्स कार, जे दरवाजाबाहेरील इराकच्या धूळभरल्या, युद्धग्रस्त रस्त्यांच्या पार्श्वभूमीवर तीव्र विरोधाभास निर्माण करतात. 'द डेव्हिल्स डबल'ला जर तुम्ही निरंकुश सत्ता माणसाला पूर्णपणे भ्रष्ट कशी करते याचा एक मानसशास्त्रीय व्यक्तिरेखा अभ्यास म्हणून पाहिले, तर डॉमिनिक कूपरच्या उत्कृष्ट अभिनयाने साकारलेला हा एक खिळवून ठेवणारा, थक्क करणारा चित्रपट आहे.

ब्रिगेडियर जहांगीर:-पाकिस्तानचे भीषण वास्तव

ब्रिगेडियर जहांगीर:-पाकिस्तानचे भीषण वास्तव

आदित्य धर दिग्दर्शित 'धुरंधर २' (Dhurandhar: The Revenge) या चित्रपटात सुविंदर विकी यांनी साकारलेली ब्रिगेडियर जहांगीर ही व्यक्तिरेखा केवळ एक पात्र नसून, ती सध्याच्या पाकिस्तानच्या दुरावस्थेचे आणि तिथल्या जळजळीत राजकीय-सामाजिक वास्तवाचे एक उत्कृष्ट रूपक (Metaphor) म्हणून मांडली आहे.

दिग्दर्शकाने अत्यंत हुशारीने या पात्राच्या सवयी, त्याची शारीरिक स्थिती आणि त्याचे वागणे याद्वारे संपूर्ण देशाची स्थिती प्रेक्षकांसमोर उभी केली आहे.

चित्रपटात ब्रिगेडियर जहांगीर सतत आजारी, कमकुवत आणि वेन्टिलेटर/ऑक्सिजन सपोर्टवर दाखवला आहे. हे थेट पाकिस्तानच्या सध्याच्या आर्थिक परिस्थितीचे रूपक आहे. ज्याप्रमाणे जहांगीर कृत्रिम श्वासोच्छवासाशिवाय (Ventilator) जगू शकत नाही, त्याचप्रमाणे सध्याचा पाकिस्तान हा आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी (IMF), चीन आणि इतर देशांकडून मिळणाऱ्या परदेशी कर्जाच्या 'कृत्रिम ऑक्सिजन'वर कसातरी जिवंत आहे, हे यातून स्पष्ट होते.

ब्रिगेडियर जहांगीर हा चित्रपटात नेहमीच निराश, चिडलेला आणि मानसिकदृष्ट्या अस्वस्थ दिसतो. हे पाकिस्तानमधील अंतर्गत गोंधळ, सतत बदलणारी सरकारे, लष्कर आणि जनतेमधील वाढता संघर्ष आणि संपूर्ण देशात पसरलेले अराजकतेचे वातावरण दर्शवते. देश म्हणून जी हतबलता पाकिस्तान आज अनुभवत आहे, तीच हतबलता जहांगीरच्या चिडचिडीतून व्यक्त होते.

त्याचे सतत आणि अतिप्रमाणात दारू पिणे हे पाकिस्तानच्या राज्यकर्त्यांच्या आत्मघातकी धोरणांचे प्रतीक आहे. स्वतःचे प्रश्न सोडवण्याऐवजी वास्तवाकडे डोळेझाक करणे, दहशतवादाला खतपाणी घालत राहणे आणि स्वतःच्याच विनाशाकडे वाटचाल करणे, ही प्रवृत्ती जहांगीरच्या व्यसनातून दिग्दर्शकाने हुशारीने अधोरेखित केली आहे.

जहांगीरचे आपल्या मुलासोबतचे (मेजर इक्बाल) अत्यंत खराब आहेत आणि तो त्याला सतत कोसताना दिसतो. यात एक मोठा राजकीय संदेश दडला आहे. येथे 'मुलगा' म्हणजेच पाकिस्तानने भारताच्या विरोधात वापरण्यासाठी स्वतः तयार केलेल्या दहशतवादी संघटना आणि कट्टरपंथी घटक आहेत. आज तोच 'मुलगा' (दहशतवाद) उलटून आपल्याच जन्मदात्याला (पाकिस्तानला) डसत आहे. स्वतः निर्माण केलेल्या या भस्मासुरामुळे पाकिस्तान आज अंतर्गत सुरक्षेच्या बाबतीत पूर्णपणे होरपळून निघत आहे आणि हीच खंत जहांगीरच्या तोंडून शाप आणि शिव्यांच्या रूपात बाहेर पडते

 धर यांनी थेट राजकीय भाषणबाजी न करता ब्रिगेडियर जहांगीरच्या पात्राचा वापर करून एका एकेकाळच्या शक्तिशाली लष्करी अधिकाऱ्याचे लाचार आणि जर्जर रूप दाखवले आहे, जे आजच्या पाकिस्तानच्या दुरवस्थेचे हुबेहूब चित्र आहे.

याच जहांगीरबद्दल आणि या चित्रपटातील आणखी काही दृश्यात्मक रूपकांबद्दल थोडसं!!!!

पण पुढच्या लेखात तोपर्यंत 

क्रमशः