Godfather

सिनेमाच्या इतिहासातील रचनात्मक आणि भावनिकदृष्ट्या सर्वात महत्त्वपूर्ण दृश्यांपैकी हे एक आहे. हे दृश्य द गॉडफादर (१९७२) मधील तो निर्णायक क्षण टिपते, जिथे डॉन व्हिटो कॉर्लिओन (मार्लन ब्रँडो) बागेत आपल्या मुलाला, मायकल कॉर्लिओनला (अल पॅसिनो), जबाबदारी सोपवतो—आणि आयुष्यभराच्या गंभीर सूचनाही देतो.

हे दृश्य रचना, प्रकाशयोजना, अभिनय आणि कथानक यांचा वापर करून आपला अभिजात दर्जा कसा प्राप्त करते, याचे येथे सविस्तर विश्लेषण दिले आहे.

१. रचना आणि अवकाशीय गतिशीलता

या दृश्याची मांडणी वडील आणि मुलगा यांच्यातील सत्तेतील बदल सुंदरपणे प्रतिबिंबित करते:

• भूमिकांची अदलाबदल: चित्रपटाच्या बहुतेक भागात, व्हिटो एका अंधाऱ्या खोलीत एका भव्य, अधिकारवाणीच्या डेस्कवर बसलेला असतो आणि खाली किंवा पलीकडे इतरांकडे पाहत असतो. येथे, तो बागेत एका आरामदायी वेताच्या खुर्चीत बसलेला आहे आणि शारीरिकदृष्ट्या थकलेला दिसतो. मायकल एका लहान स्टूलवर, कॅमेऱ्याच्या जवळ बसलेला आहे, तरीही त्याची देहबोली ताठ, सतर्क आणि अधिकारवाणीची आहे.

• अधिकार हस्तांतरण: मायकलला अग्रभागी (त्याची पाठ अंशतः आपल्याकडे असेल अशा स्थितीत) आणि व्हिटोला मध्यभागी ठेवून, दिग्दर्शक (फ्रान्सिस फोर्ड कोपोला) मायकलला कुटुंबाची नवीन "ढाल" किंवा आघाडीची फळी म्हणून शारीरिकरित्या स्थापित करतात. मायकल अक्षरशः आणि लाक्षणिक अर्थाने सूत्रे हाती घेण्यासाठी फ्रेममध्ये उतरला आहे.

• पार्श्वभूमीतील एकांत: पार्श्वभूमीतील दगडी भिंत, घनदाट झाडे आणि एकटी सायकल एक पूर्णपणे वेगळे, बंदिस्त जग निर्माण करतात. हे एका खाजगी ओॲसिससारखे वाटते, जे यावर जोर देते की हे संभाषण पूर्णपणे गोपनीय आहे आणि बाहेरील जगाच्या गोंधळापासून अलिप्त आहे.

२. प्रकाश आणि रंगसंगती

छायाचित्रकार गॉर्डन विलिस ("प्रिन्स ऑफ डार्कनेस" म्हणून ओळखले जाणारे) यांनी या दृश्यासाठी एक वेगळी दृश्य भाषा वापरली:

• विखुरलेला, ढगाळ दिवसाचा प्रकाश: व्हिटोच्या घरातील ऑफिसमधील तीव्र, उदास सावल्यांच्या विपरीत, या दृश्यात मऊ, नैसर्गिक, पण मंद बाहेरील प्रकाशाचा वापर केला आहे. झाडांमधून गाळून येणारा प्रकाश सौम्य सावल्या टाकतो, ज्या व्हिटोच्या आयुष्याच्या संध्याकाळचे प्रतिबिंब दाखवतात.

• पोशाखातील विरोधाभास: * व्हिटो एक साधा, निस्तेज, राखाडी-निळ्या रंगाचा बटण असलेला शर्ट घालतो. त्याचा प्रतिष्ठित टक्सिडो किंवा औपचारिक सूट नसणे हे त्याची निवृत्ती आणि असुरक्षितता दर्शवते; त्याच्यावरील औपचारिक "डॉन"ची प्रतिमा काढून टाकली आहे आणि तो केवळ एक वडील म्हणून बोलत आहे.

• मायकल एक आकर्षक, गडद रंगाचे वेस्ट आणि एक कडक पांढरा शर्ट घालतो. तो निर्दोष, व्यावसायिक आणि तयार दिसतो—जे साम्राज्य ताब्यात घेण्याच्या त्याच्या आधुनिक, नियोजित दृष्टिकोनाचे प्रतीक आहे.

३. अभिनय आणि पात्राची रचना

या दृश्यातील अभिनयाची निवड स्फोटक संवादांऐवजी सूक्ष्म शारीरिक संकेतांवर अधिक अवलंबून आहे:

• व्हिटोची शारीरिक अवनती: मार्लन ब्रँडो अशा माणसाची भूमिका साकारतो ज्याचे तीक्ष्ण मन एका क्षीण होत चाललेल्या शरीरात अडकले आहे. तो हळू हळू वाईन पितो, संकोच करतो, कपाळ चोळतो आणि खरखरीत, खडबडीत आवाजात कुजबुजतो. त्याचे लक्ष किंचित विचलित होते, जे वाढत्या वयाचे वास्तव आणि अनेक दशकांच्या तणावाने भारलेल्या मनाचे चित्रण करते.

• मायकलचे तीव्र लक्ष: अल पॅसिनो मायकलची भूमिका पूर्णपणे, पापणी न मिटवता निश्चलपणे साकारतो. तो किंचित पुढे झुकतो, जणू एखादा रणनीतिकार महत्त्वपूर्ण माहितीवर प्रक्रिया करत आहे त्याप्रमाणे प्रत्येक शब्द आत्मसात करतो.

• स्नेहाची कृती: एका क्षणी, व्हिटो पुढे झुकतो आणि मायकलच्या जवळ बसण्यासाठी शारीरिकरित्या सरकतो, त्याच्या हाताला किंवा खांद्याला स्पर्श करतो. ज्या चित्रपटात स्नेहाला कठोर औपचारिकतेने हाताळले जाते, त्यामध्ये ही क्षणिक शारीरिक जवळीक व्हिटोचे त्याच्या मुलावरील खरे, दुःखद प्रेम अधोरेखित करते—तो मुलगा ज्याला त्याने या गुन्हेगारी जीवनात कधीही सामील होऊ दिले नसते.

४. कथानकाचे वजन

या दृश्याला शारीरिकदृष्ट्या परिपूर्ण बनवणारी गोष्ट म्हणजे कथेतील त्याचे स्थान. हे एक अंतिम सामरिक हस्तांतरण म्हणून काम करते:

"जो कोणी तुमच्याकडे या बार्झिनी भेटीसाठी येईल... तो गद्दार आहे."

हा एकच सल्ला चित्रपटाच्या संपूर्ण तिसऱ्या भागासाठी मुख्य आधारस्तंभ ठरतो. त्यामुळे एका उदास कौटुंबिक संभाषणाचे दृश्य एका मोठ्या जोखमीच्या बुद्धिबळाच्या धड्यात बदलते, आणि मायकेलला आगामी प्राणघातक हल्ल्यातून वाचण्यासाठी व आपली निरंकुश सत्ता अधिक मजबूत करण्यासाठी आवश्यक असलेली नेमकी किल्ली मिळते.

'डेस्परेट मेझर्स'

१९९८ मध्ये आलेला 'डेस्परेट मेझर्स' (Desperate Measures) हा चित्रपट एक अत्यंत थरारक आणि वेगवान ॲक्शन-थ्रिलर आहे. दिग्दर्शक बार्बेट श्रोडर (Barbet Schroeder) यांनी दिग्दर्शित केलेल्या या चित्रपटाची कथा एका पित्याच्या आणि पोलिसाच्या हतबलतेभोवती फिरते.

या चित्रपटाचा मुख्य गाभा म्हणजे इन्स्पेक्टर फ्रँक कॉनर (अँडी गार्शिया) आणि सिरियल किलर पीटर मॅककेब (मायकेल कीटन) यांच्यातील 'मांजर-उंदराचा' खेळ. फ्रँकचा मुलगा रक्ताच्या कर्करोगाने (Leukemia) आजारी असतो आणि त्याला वाचवण्यासाठी 'बोन मॅरो' ट्रान्सप्लांटची अत्यंत गरज असते. संपूर्ण देशात फक्त पीटर मॅककेब या क्रूर सिरियल किलरचा 'बोन मॅरो' फ्रँकच्या मुलाशी मॅच होतो.

इथेच फ्रँकची हताशता आणि हतबलता (Desperation) सुरू होते. आपला मुलगा मरणाच्या दारात उभा असल्याने फ्रँक कोणताही नियम मोडायला तयार होतो. पण, मायकेल कीटनने साकारलेला सायकोपाथ किलर पीटर मॅककेब हा अत्यंत बुद्धिमान आणि धूर्त असतो. तो फ्रँकच्या या भावनिक कमकुवतपणाचा (हतबलतेचा) अचूक वापर करतो. ऑपरेशनच्या बहाण्याने हॉस्पिटलमध्ये येऊन तिथून पळून जाण्याचा मास्टरप्लॅन तो आखतो. फ्रँक एकाच वेळी दोन संकटात सापडतो: त्याला पीटरला जिवंतही पकडायचे असते (कारण तो मेला तर मुलाचा जीव जाईल) आणि त्याला पोलिसांच्या गोळीबारापासूनही वाचवायचे असते. मायकेल कीटनने या चित्रपटात खलनायकाची क्रूरता आणि त्याचा थंड डोक्याने खेळलेला डाव अत्यंत अप्रतिमपणे पडद्यावर उतरवला आहे.

 या चित्रपटाचे जर्मन दिग्दर्शक बार्बेट श्रोएडर यांनी या चित्रपटात केवळ अ‍ॅक्शनवर भर न देता, पात्रांमधील मानसिक द्वंद्व आणि वेळेची मर्यादा (Race against time) यांचा वापर करून थरार (Thriller Quotient) कमालीचा वाढवला आहे. श्रोएडर यांनी कथेतील मुख्य विरोधाभास अतिशय सुंदरपणे पडद्यावर मांडला आहे. नायक (पोलीस) एका गुन्हेगाराला वाचवण्याचा प्रयत्न करतोय आणि खलनायक स्वतःला वाचवण्यासाठी इतरांचे बळी देतोय. दिग्दर्शकाने या दोन्ही पात्रांमधील मानसिक शह-काटशह इतके अचूक टिपले आहेत की, प्रेक्षक खिळून राहतात.चित्रपटाचा मोठा भाग एका रुग्णालयाच्या इमारतीत घडतो. श्रोएडर यांनी सिनेमॅटोग्राफर लुसियानो तोवोली यांच्या सोबतीने कॅमेऱ्याचे अँगल आणि लायटिंगचा असा वापर केला आहे, ज्यामुळे त्या बंदिस्त जागेत एक प्रकारचा दबावाचा आणि भीतीचा माहोल (Claustrophobia) तयार होतो. दिग्दर्शकाने चित्रपटाची गती कुठेही संथ होऊ दिली नाही. ट्रेव्हर जोन्स यांच्या बॅकग्राउंड म्युझिकचा वापर करून प्रत्येक दृश्यातील ताण (Tension) दुप्पट केला आहे.

मायकेल कीटन यांना एका भयानक पण अत्यंत हुशार खलनायकाच्या भूमिकेत आणि अँडी गार्शिया यांना एका हताश पित्याच्या भूमिकेत दिग्दर्शकाने उत्तम रीतीने पडद्यावर सादर केले आहे. विशेषतः कीटन यांच्या डोळ्यांमधील क्रूरता आणि शांतता श्रोएडर यांनी क्लोज-अप शॉट्सद्वारे प्रभावीपणे दाखवली आहे.

या चित्रपटाची सिनेमॅटोग्राफी (छायांकन) खरोखरच उत्कृष्ट आणि या थ्रिलर चित्रपटाला जिवंत करणारी आहे. छायाकार (Cinematographer) लुसियानो तोव्होली यांनी कॅमेऱ्याचा वापर करून चित्रपटातील रहस्य आणि भीतीचे वातावरण उत्तम प्रकारे निर्माण केले आहे.चित्रपटात हॉस्पिटल आणि जेलचे कॉरिडोर्स ज्या पद्धतीने दाखवले आहेत, ते प्रेक्षकांच्या मनात धडकी भरवतात. कॅमेऱ्याचे अँगल (प्रामुख्याने 'डायगोनल' किंवा तिरके अँगल) पात्रांमधील मानसिक तणाव आणि गोंधळ दर्शवण्यासाठी खूप हुशारीने वापरले गेले आहेत. रात्रीचे सीन्स, पाठलागाचे प्रसंग आणि हॉस्पिटलमधील लाईट्स व सावल्यांचा खेळ (Chiaroscuro effect) चित्रपटाच्या वातावरणाला अधिक गडद आणि थरारक बनवतो. या उत्कृष्ट सिनेमॅटोग्राफीमुळे प्रत्येक दृश्यात एक वेगळाच 'पेस' (वेग) जाणवतो.'डेस्परेट मेझर्स' हा केवळ मारामारी असलेला अ‍ॅक्शन चित्रपट नाही. दिग्दर्शक बार्बेट श्रोएडर यांच्या कुशल हाताळणीमुळे हा चित्रपट एका बापाची हतबलता आणि एका गुन्हेगाराची क्रूरता यांच्यातील एक उत्कृष्ट 'माइंड गेम' आणि हाय-व्होल्टेज थ्रिलर बनला आहे. जर तुम्हाला खिळवून ठेवणारे सस्पेन्स-थ्रिलर चित्रपट आवडत असतील, तर हा चित्रपट नक्कीच पाहण्यासारखा आहे.

'इंग्लोरियस बास्टर्ड्स' (२००९)

क्वेंटिन टॅरेंटिनोच्या 'इंग्लोरियस बास्टर्ड्स' (२००९) या चित्रपटाचा सुरुवातीचा भाग—"प्रकरण पहिले: नाझी-व्याप्त फ्रान्समधील एक काळ"—हा चित्रपटसृष्टीतील तणावनिर्मितीचा एक उत्कृष्ट नमुना (मास्टरक्लास) मानला जातो. यात साधारण २० मिनिटांच्या कालावधीत, वरकरणी सौम्य वाटणारी चौकशी एका भयावह अशा मानसिक 'फाशी'मध्ये (किंवा मानसिक संहाराच्या प्रक्रियेत) रूपांतरित होते.

टॅरेंटिनो अल्फ्रेड हिचकॉकच्या 'टेबलाखालील बॉम्ब' (Bomb Under the Table) या प्रसिद्ध सिद्धांताचा प्रभावीपणे वापर करतात. जर एखादा बॉम्ब अचानक फुटला, तर प्रेक्षकांना केवळ १५ सेकंदांचा धक्का बसतो. पण जर प्रेक्षकांना आधीच माहित असेल की तिथे बॉम्ब आहे, तर साध्या संभाषणातील प्रत्येक क्षण अत्यंत तणावपूर्ण बनतो.दृश्याची सुरुवात फ्रेंच भाषेत होते, ज्यामुळे लापाडिटचे (LaPadite) घर हे त्याचे स्वतःचे क्षेत्र असल्याचे अधोरेखित होते. जेव्हा लँडा (Landa) आपली फ्रेंच भाषा संपल्याचे निमित्त करून सहजपणे इंग्रजी बोलण्याची विनंती करतो, तेव्हा सत्तेचे समीकरण पूर्णपणे बदलते. यामुळे लापाडिट त्याच्या मुलींपासून वेगळा पडतो आणि एक खाजगी, जीवघेणी पोकळी निर्माण होते. नंतर असे समजते की लँडाने इंग्रजी भाषा निवडली होती जेणेकरून जमिनीखाली लपलेल्या ड्रेफस (Dreyfus) कुटुंबाला त्यांच्याबद्दल काय चर्चा सुरू आहे हे समजू नये. लँडा एखाद्या हॉलिवूड व्हिलनसारखा (खलनायकासारखा) प्रवेश करत नाही; तो एखाद्या हिशोबनीसासारखा (accountant) येतो. तो पाणी मागतो, मग विचार बदलून दूध मागतो, दुग्धशाळेचे कौतुक करतो आणि कागदपत्रे बाहेर काढतो. नरसंहारासारख्या घटनेला केवळ प्रशासकीय हिशोब-किताब किंवा कागदपत्रांचे काम म्हणून सादर करून, टॅरेंटिनो त्यातील भयावहता अधिक तीव्र करतात.

ख्रिस्तोफ वॉल्ट्झने साकारलेली 'स्टँडार्टनफ्युरर हॅन्स लँडा'ची भूमिका त्याला अकादमी पुरस्कार मिळवून देणारी ठरली आणि हे एकच दृश्य त्या कामगिरीची महत्ता सिद्ध करते.वॉल्ट्झ लँडाची भूमिका अत्यंत उत्साही आणि काहीशा नाट्यमय सौजन्याने साकारतो. तो हसतो, लापाडिटच्या मुलींचे कौतुक करतो आणि लयीत बोलतो. यामुळेच, जेव्हा तो अचानक कठोर आणि धूर्त स्वभावाचे प्रदर्शन करतो, तेव्हा तो बदल अत्यंत धक्कादायक वाटतो. वॉल्ट्झ विविध वस्तूंचा वापर कसा करतो ते पहा. दूध पिण्याची साधी कृतीही दुग्ध-उत्पादक शेतकऱ्यावर आपले वर्चस्व गाजवण्याचे साधन बनते. या दृश्याचा कळस म्हणजे लँडाचे पाईप ओढण्याची इच्छा व्यक्त करणे. लापाडिट एक साधा, व्यावहारिक पाईप पेटवतो. त्यानंतर लँडा 'शेरलॉक होम्स' शैलीतील, आकाराने अवाढव्य असा 'कॅलाबॅश पाईप' बाहेर काढतो. हे दृश्य मजेशीर असले तरी त्यातून त्याचे वर्चस्व आणि भीतीदायक व्यक्तिमत्त्व दिसून येते—तो महान गुप्तहेराची भूमिका साकारत लापाडिटला जणू हेच सुचवत असतो की, "तुझे गुपित मला आधीच माहित आहे.

प्रोडक्शन डिझायनर डेव्हिड वास्को एक कठोर, ग्रामीण पार्श्वभूमी तयार करतात, जी एखाद्या गूढ परीकथेतून थेट आल्यासारखी वाटते (म्हणूनच प्रकरणाचे शीर्षक "एके काळी..." असे आहे).ते शेतघर एका विस्तीर्ण, ओसाड प्रदेशात पूर्णपणे एकटे उभे आहे. लापाडाइटसाठी कोणतीही मदत येत नाही.केबिनचा आतील भाग अरुंद, ग्रामीण आणि साध्या लाकडाचा बनलेला आहे. सजावटीच्या अभावामुळे प्रेक्षकांचे लक्ष पूर्णपणे त्या दोन पुरुषांवर केंद्रित होते. जमिनीचे फळ्या मुद्दाम ठळक फटींसह डिझाइन केल्या आहेत, ज्यामुळे प्रेक्षकाला सतत खालच्या जागेची आठवण येते—टेबलाखाली असलेला खराखुरा बॉम्ब.

सिनेमॅटोग्राफर रॉबर्ट रिचर्डसन बदलत्या मानसिक दबावाचे चित्रण करण्यासाठी दृश्य भाषेचा वापर करतात.दृश्याची सुरुवात शेत आणि नाझी ताफ्याच्या प्रवेशाचे चित्रण करणाऱ्या विस्तृत, स्थिर शॉट्सने होते. आतमध्ये संभाषण जसजसे पुढे सरकते, तसतसा कॅमेरा हळूहळू कलाकारांच्या चेहऱ्यांच्या जवळ सरकतो, ज्यामुळे ती मोकळी जागा कोंडल्यासारखी वाटते.जेव्हा लँडा ज्यू लोकांची तुलना उंदरांशी आणि जर्मन लोकांची तुलना ससाण्यांशी करणारा आपला कुप्रसिद्ध एकपात्री संवाद सुरू करतो, तेव्हा रिचर्डसनचा कॅमेरा हळूहळू टेबलाभोवती एक वर्तुळाकार ट्रॅकिंग शॉट घेऊ लागतो. तो फिरत असताना, कॅमेरा सहजतेने खाली येतो आणि लापाडाईटच्या बुटांखाली, प्रचंड भीतीने ग्रासलेले ड्रेफस कुटुंब समोर येते. हे दृश्यात्मक कनेक्शन, वरचा संवाद आणि खालील धोक्याची परिस्थिती यांना एकाच अखंड हालचालीत जोडते.जेव्हा लापाडाईट अखेर खचतो आणि रडू लागतो, तेव्हा लँडाचा नाट्यमय उबदारपणा क्षणार्धात नाहीसा होतो. त्याचा आवाज सपाट, व्यावसायिक सुरात बदलतो. जेव्हा तो आपला मुखवटा उतरवतो, बाहेर असलेल्या आपल्या सैनिकांना इशारा देतो आणि गोळीबाराचा आदेश देतो, तेव्हा कॅमेरा लँडाच्या डोळ्यांवर अगदी जवळून लक्ष केंद्रित करतो.

अत्यंत भाषिक अचूकता, किमान सेटची मांडणी आणि वॉल्ट्झचा उत्तुंग अभिनय यांचा समतोल साधून, टारंटिनो एका साध्या संभाषणाला चित्रपट इतिहासातील सर्वात उत्कंठावर्धक दृश्यांपैकी एकामध्ये रूपांतरित करतो.

एसएस कर्नल हान्स लँडा

प्रसिद्ध दिग्दर्शक "Quentin Tarantino" यांच्या "इंग्लोरियस बास्टर्ड्स" मधील "एसएस कर्नल हान्स लँडा" या पात्राची "व्यक्तिरेखा" ही पारंपरिक, एकसुरी "चित्रपटातील नाझी" प्रतिमेला छेद देण्याचा एक उत्कृष्ट नमुना आहे. लँडाला अद्वितीयपणे भयानक बनवणारी गोष्ट ही आहे की, त्याची दुष्टता ही कट्टर द्वेष किंवा यांत्रिक थंडपणातून जन्माला आलेली नाही; तर ती स्वतःच्या प्रतिभेवरील उत्कट, नाट्यमय प्रेमातून जन्माला आली आहे.क्वेंटिन टारंटिनोने एक भयानक पण उत्कृष्ट पटकथा लिहिली, परंतु क्रिस्टोफ वॉल्ट्झने त्या पात्राला शारीरिक आणि मानसिक स्पंदन दिले. वॉल्ट्झच्या अजरामर अभिनयाच्या माध्यमातून लँडाच्या व्यक्तिरेखेच्या रचनेचे विश्लेषण केल्यास, मोहकता आणि राक्षसीपणा यांमधील एक आकर्षक विरोधाभास दिसून येतो.

लँडाला अनेकदा एक कट्टर नाझीवादी म्हणून चुकीचे समजले जाते. वास्तविक पाहता, तो एक आदर्श समाजविघातक संधीसाधू आहे.लँडा वैचारिक आवेशातून भयानक कृत्ये करत नाही; तो हे करतो कारण तो एक सर्वोच्च गुप्तहेर आहे, ज्याला खोलीतील सर्वात हुशार व्यक्ती असणे आवडते. वॉल्ट्झने स्वतः मुलाखतींमध्ये नमूद केल्याप्रमाणे, लँडाला स्वस्तिकची पर्वा नाही. जग कसे चालते हे त्याला समजते, आणि नाझी राजवट ही त्याच्या महत्त्वाकांक्षेसाठी सर्वात सोयीस्कर शिडी आहे.जर्मन, फ्रेंच, इंग्रजी आणि इटालियन भाषांवरील त्याचे प्रभुत्व हे केवळ एक कौशल्य नाही;ते एक शारीरिक शस्त्र आहे. लँडा आपल्या भक्ष्याला वेगळे पाडण्यासाठी भाषेचा वापर करतो. सुरुवातीच्या दृश्यात, फ्रेंचमधून इंग्रजीमध्ये बोलणे ही एक हेतुपुरस्सर केलेली मानसिक खेळी आहे, ज्यामुळे फरशीखाली लपलेल्या ड्रेफस कुटुंबाला निःशस्त्र करून, त्यांच्या स्वतःच्या विनाशाची जाणीवच काढून टाकली जाते.पारंपरिक चित्रपटांतील खलनायक आपल्या बळींना क्रूर शक्तीने किंवा गंभीर शांततेने शारीरिकरित्या घाबरवतात. वॉल्ट्झने लँडाचे पात्र पूर्णपणे उत्साही, लयबद्ध हालचालींवर उभारले आहे.

लँडा आपले हात, डोके आणि धड कसे हलवतो ते पाहा. तो एखाद्या रंगमंचावरील नटाच्या किंवा सिम्फनीचे संचालन करणाऱ्या संगीतकाराच्या थाटात हावभाव करतो. तो मनमोकळेपणाने हसतो, खळखळून खिदळतो आणि जुन्या ऑस्ट्रियन सभ्यतेने स्त्रियांच्या हातांचे चुंबन घेतो. त्याचा हा कृत्रिम स्नेह त्याच्या बळींचा सावधपणा कमी करतो, आणि हल्ला करण्यापूर्वी त्यांच्यात सुरक्षिततेची खोटी भावना निर्माण करतो.जागेवर वर्चस्व गाजवण्यासाठी लँडा क्वचितच एखाद्या भौतिक आधाराशिवाय दिसतो.डेअरी फार्मच्या दृश्यात, जेव्हा तो शेरलॉक होम्सच्या शैलीतील एक अवाढव्य आकाराचा पाईप बाहेर काढतो, तेव्हा ते नाट्यमय वर्चस्व दाखवण्याचे एक हेतुपुरस्सर कृत्य असते ज्याद्वारे तो मूकपणे घोषित करतो की, "मीच सर्वश्रेष्ठ गुप्तहेर आहे, आणि ही खोली माझा रंगमंचआहे." शोसान्नासोबतच्या रेस्टॉरंटमधील दृश्यात, एस्प्रेसोची वाट पाहण्याचा आणि क्रीम मागवण्याचा त्याचा काटेकोर ध्यास हा एक अत्यंत क्लेशदायक मानसिक नियंत्रणाचा प्रयत्न असतो.आवाजाची शैली: सुरावटीतून निर्माण होणारा दरारा हे लँडाच्या व्यक्तिमत्त्वातील कदाचित सर्वात प्रभावी आणि समोरच्याला निशस्त्र करणारे वैशिष्ट्य आहे. तो हलक्या, सुरावटीयुक्त आणि लयीत असलेल्या स्वरात बोलतो.त्याच्या आवाजात 'एसएस' (SS)अधिकाऱ्यांशी सामान्यतः जोडल्या जाणाऱ्या कठोर आणि कर्कश आज्ञांचा अभाव असतो. त्याऐवजी, त्याची बोलण्याची पद्धत सहज, संवादात्मक आणि एखाद्या गाण्यासारखी लयीत असते. जेव्हा तो खेळकर आणि उंच पट्टीतला सूर अचानक खाली उतरवून सपाट, शांत आणि गंभीर (bass) आवाजात बोलू लागतो, तेव्हाच त्यातील खरा भयावहपणा जाणवतो. जेव्हा तो हसणे थांबवून म्हणतो, "तुम्ही राज्याच्या शत्रूंना आश्रय देत आहात, नाही का?", तेव्हा त्यातील संगीतमयता नाहीशी होते आणि त्याच्या आत दडलेला जीवघेणा शिकारी उघड होतो. अगदी त्याचे ते प्रसिद्ध, लहान मुलासारखा उत्साह दर्शवणारे उद्गार — "दॅट्स अ बिंगो!" (That's a bingo!) हे दर्शवतात की तो भू-राजकीय शोकांतिका आणि मानवी संहाराकडे एका मोठ्या, मनोरंजक खेळासारखे पाहतो.आत्ममुग्ध व्यक्तीचा सामान्यपणा (The Banality of a Narcissist) लँडाला चित्रपटांच्या इतिहासातील एक महान खलनायक बनवणारी गोष्ट म्हणजे त्याचे दुष्टपण हे अत्यंत मानवी आणि अतिशय आत्ममुग्ध स्वरूपाचे आहे. तो काही दुःस्वप्नातील एखादा राक्षस नाही; तर तो नीटनेटका पोशाख केलेला आणि उच्चशिक्षित अधिकारी आहे, जो सामूहिक हत्याकांडाकडे एखाद्या अचूकपणे पार पाडलेल्या कॉर्पोरेट कामासारखा पाहतो आणि त्यासाठी टाळ्यांची अपेक्षाही करतो.

'अनकट जेम्स' (२०१९)

'अनकट जेम्स' (२०१९) हा केवळ एक चित्रपट नसून, दोन तास चालणारा एक 'पॅनिक अटॅक' (तीव्र अस्वस्थतेचा अनुभव) आहे. हा एक वेगवान आणि गोंधळात टाकणारा 'क्राइम थ्रिलर' आहे, जो सुरुवातीच्या पाच मिनिटांतच प्रेक्षकांची पकड घट्ट करतो आणि चित्रपटाचा शेवट होईपर्यंत ती ढिली होऊ देत नाही.या चित्रपटाचे कथानक, ॲडम सँडलरचा अभिनय आणि त्याचे वेगळे दिग्दर्शन या आघाड्यांवर तो कसा यशस्वी ठरला आहे,

ही कथा न्यूयॉर्क शहरातील डायमंड डिस्ट्रिक्टमधील "हॉवर्ड रॅटनर" नावाच्या एका आकर्षक पण अत्यंत हताश सराफाभोवती फिरते. हॉवर्डला जुगाराचे व्यसन आहे आणि त्याने शहरभर कर्ज घेतले आहे. त्याला वाटते की, त्याचा तारणहार एक दुर्मिळ, तस्करी केलेला इथिओपियन ब्लॅक ओपल आहे, जो तो लिलावात विकून मोठी रक्कम मिळवण्याची योजना आखतो.आपली संपत्ती कर्ज फेडण्यासाठी वापरण्याऐवजी, हॉवर्ड ती वाढत्या जोखमीच्या खेळांवरील पैजांसाठी तारण म्हणून वापरतो. कथानक एकामागोमाग एक पडणाऱ्या डोमिनोजसारखे आहे:हॉवर्ड नशिबासाठी एनबीए स्टार केविन गार्नेटला ओपल उधार देतो.मोठी पैज लावण्यासाठी तो गार्नेटची चॅम्पियनशिप रिंग गहाण ठेवतो.तो हिंसक सावकारांपासून स्वतःचा बचाव करतो, ढासळत चाललेले वैवाहिक जीवन सांभाळतो आणि आपल्या अस्थिर प्रेयसीला सांभाळतो.प्रत्येक वेळी जेव्हा हॉवर्ड विजयाच्या जवळ पोहोचतो, तेव्हा त्याचे व्यसन त्याला आणखी धोका पत्करण्यास भाग पाडते. हे एक शोकांतिका-विनोदी चक्र आहे, जिथे धोका सतत वाढत जातो आणि अखेरीस प्रेक्षकांसाठी चिंता असह्य होते.

जर तुम्ही ॲडम सँडलरला फक्त 'हॅपी गिलमोर' किंवा 'ग्रोन अप्स' सारख्या विनोदी चित्रपटांमधून ओळखत असाल, तर त्याचा येथील अभिनय तुम्हाला पूर्णपणे धक्का देईल. सँडलरने हॉवर्डची भूमिका साकारण्यासाठी आपला नेहमीचा गमतीशीरपणा बाजूला सारला आहे.जो एक अत्यंत सदोष, अस्वस्थ आणि दमवणारा माणूस आहे.तरीही, सँडलर एक अविश्वसनीय गोष्ट साध्य करतो: तो मुळातच नापसंत वाटणाऱ्या पात्राला अत्यंत सहानुभूतीपूर्ण बनवतो. हॉवर्ड प्रत्येक वळणावर भयंकर निर्णय घेतो, पण सँडलर त्याला एका प्रामाणिक, संसर्गजन्य भ्रमाने साकारतो. तो स्वतःच्या पायावर धोंडा मारून घेत आहे हे माहीत असूनही, तुम्ही त्याला त्याचा डाव यशस्वी करण्यासाठी मनापासून पाठिंबा देताना दिसता. बनावट दात, काचा नसलेला चष्मा आणि उन्मादी, जलद बोलण्याच्या ऊर्जेने सज्ज असलेला सँडलर, एक अस्सल, कारकिर्दीतील सर्वोत्तम अभिनय सादर करतो,

दिग्दर्शक जोश आणि बेनी सफडी हे तणाव निर्माण करण्यात पारंगत आहेत, आणि 'अनकट जेम्स' हा त्यांचा मुकुटमणी आहे. त्यांची दिग्दर्शन शैली तुम्हाला गुदमरल्यासारखे आणि तणावग्रस्त वाटावे यासाठी मुद्दाम तयार केली आहे:पात्रे सतत ओरडतात, मध्येच बोलतात आणि एकमेकांच्या बोलण्यावर बोलतात. हे न्यूयॉर्क शहरातील खऱ्या, गोंधळलेल्या वातावरणातील संवेदनात्मक अतिभाराची नक्कल करते.सिनेमॅटोग्राफर डॅरियस खोंडजी अत्यंत क्लोज-अप शॉट्सवर खूप अवलंबून आहेत. कॅमेरा सँडलरच्या घामाने भिजलेल्या, चिंताग्रस्त चेहऱ्यावर खिळून राहतो, ज्यामुळे प्रेक्षक हॉवर्डच्या चक्रव्यूहात अडकतात.डॅनियल लोपाटिनचे (वनोट्रिक्स पॉइंट नेव्हर) सिंथ-हेवी इलेक्ट्रॉनिक संगीत कर्कश आणि त्रासदायक आहे. दृश्यांना हळुवारपणे साथ देण्याऐवजी, ते आक्रमकपणे चिंता पुढे नेते, जे पडद्यावरील कठोर वास्तववादाशी सुंदरपणे विरोधाभास साधते.

'अनकट जेम्स' हा आधुनिक तणावाचा एक उत्कृष्ट नमुना आहे. यात एक अप्रतिम पटकथा, आपल्या अभिनयकौशल्याच्या परमोच्च शिखरावर असलेला एक अभिनेता आणि सतत रोमांच अनुभवायला लावणारी दिग्दर्शनशैली यांचा मिलाफ आहे. हा चित्रपट पाहणे सोपे किंवा आरामदायी नाही, पण तो नक्कीच अविस्मरणीय आहे.

बाथटब मधले पाणी

आदित्य धर यांच्या धुरंदर द रिवेंज या चित्रपटातला मेजर इकबाल आणि त्याचे वडील ब्रिगेडियर जहांगीर यांच्यातल्या पहिल्या भेटीचा प्रसंग फारच लक्षणीय आहे. हा प्रसंग म्हणजे दृश्य-कथानक (visual storytelling) आणि उप-अर्थ (subtext) मांडण्याच्या दृष्टीने एक उत्कृष्ट नमुना आहे. या दृश्यामध्ये ओसंडून वाहणाऱ्या बाथटबचा वापर एका गतिमान आणि श्राव्य (auditory) पार्श्वभूमीचा घटक म्हणून करून, दिग्दर्शकाने घरगुती वादाच्या एका सामान्य प्रसंगाला व्यापक राजकीय आणि मानसिक रूपकाचे (allegory) स्वरूप दिले आहे.

या प्रसंगात दृश्य-व्याकरण (visual grammar), ध्वनी-रचना (sound design) आणि पात्रांची मांडणी (character blocking) यांचा वापर करून मेजर इक्बाल आणि ब्रिगेडियर जहांगीर यांची मानसिक स्थिती, तसेच पाकिस्तानची व्यापक वास्तव परिस्थिती कशी दर्शवली आहे,

चित्रपटांमध्ये पाणी हे अनेकदा भावना, गोंधळ किंवा नियंत्रणाचा अभाव यांचे प्रतीक असते. या दृश्यात, पात्राच्या (टबच्या) कडा ओलांडून बाहेर पडणारे पाणी दुहेरी उद्देश साधते; हे पाणी जहांगीर यांचा अनावर राग, अहंकार आणि अधिकारशाही दर्शवते. ते अशा प्रकारचे व्यक्तीमत्व आहेत ज्यांना वाटते की ते आपल्या सभोवतालच्या प्रत्येक गोष्टीवर वर्चस्व गाजवू शकतात; तरीही, त्यांचे स्वतःचे घर (बाथरूम) गोंधळाने ओसंडून वाहत आहे, याकडे त्यांचे पूर्णपणे दुर्लक्ष आहे. ज्याप्रमाणे पाणी अखंडपणे वाहत आहे, त्याचप्रमाणे त्यांच्या शिव्यांचा ओघही अखंडपणे सुरू आहे; यात आत्म-संयमाचा पूर्ण अभाव दिसून येतो.पाकिस्तानची स्थिती (संस्थात्मक ओसंडून वाहणे): व्यापक पातळीवर पाहता, ओसंडून वाहणारा टब अशा व्यवस्थेचे प्रतीक आहे जी तिच्या संरचनात्मक क्षमतेपेक्षा अधिक वेगाने किंवा मर्यादेबाहेर काम करत आहे. हे अशा राज्य किंवा लष्करी यंत्रणेचे प्रतिनिधित्व करते जिथे संसाधने, सत्ता आणि वैचारिक आवेश यांनी आपल्या सीमा ओलांडल्या आहेत आणि ते अनियंत्रितपणे आसपासच्या परिसरात पसरत आहेत. जहांगीर हे जुन्या विचारसरणीचे (old guard) प्रतिनिधी आहेत; ते आपल्या मुलावर वर्चस्व गाजवण्याच्या प्रयत्नात इतके मग्न आहेत की, त्यांच्या स्वतःच्या व्यवस्थेतील ही गळती (समस्या) त्यांना दुरुस्त करता येत नाही.वडिलांचा रागाचा उद्रेक आणि मुलाची पूर्ण स्थिरता यांमधील तीव्र विरोधाभासामुळे खोलीत एक प्रभावी भावनिक पोकळी निर्माण होते.

जहांगीर पूर्णपणे रागाच्या आहारी गेले आहेत. तरीही, ओसंडून वाहणारे पाणी त्यांच्या सत्तेला सूक्ष्मपणे कमकुवत करते. ते कुटुंबाचे प्रमुख आणि ब्रिगेडियर असूनही, त्यांच्या अगदी मागे घडणारा गोंधळ त्यांना दिसत नाही. नळ बंद न करू शकणे ही त्यांची जाणीवेतील कमतरता दर्शवते—ते स्वतःच्याच रागाच्या चक्रात अडकले आहेत, ज्यामुळे ते आक्रमक, अस्थिर आणि अखेरीस ताठर (rigid) बनले आहेत.

इक्बालची प्रतिक्रिया—किंवा प्रतिक्रिया न देणे—यातच या दृश्याचा खरा तणाव दडलेला आहे. पूर्णपणे 'शांत' राहून, तो आपल्या वडिलांच्या अधिकाराला निष्प्रभ करतो.पदरचनेवर (hierarchy)आधारित लष्करी वातावरणात, शांतता हे पूर्णपणे बंडखोरीचे शस्त्र ठरू शकते. इक्बाल वाद घालत नाही कारण वडिलांच्या रागाच्या मूळ कारणाबद्दल त्याला कोणताही आदर वाटत नाही.जेव्हा इक्बाल पाण्याकडे बघून स्मितहास्य करतो, तेव्हा त्याला एक शांत जाणीव (epiphany)होते. त्याला त्या दृश्यातील रूपक (metaphor) त्याच क्षणी समजते. त्याचे ते हास्य एका कठोर वास्तवाच्या जाणीवेचे प्रतीक आहे: त्याला उमजते की त्याच्या वडिलांची पिढी आता नियंत्रण गमावत आहे. जहांगीरला वाटते की तो आपल्या हाताखालील व्यक्तीला फटकारत आहे, पण इक्बाल मात्र एका व्यवस्थेला तिच्याच अतिरेकामुळे हळूहळू बुडताना पाहत आहे. त्याच्या चेहऱ्यावरील ते उपरोधिक हास्य दर्शवते की तो वडिलांच्या रागापासून भावनिकदृष्ट्या अलिप्त आहे आणि त्या गोंधळापेक्षा बौद्धिकदृष्ट्या वरचढ आहे.या दृश्याची तांत्रिक मांडणी प्रेक्षकांना जग तशाच प्रकारे पाहण्यास भाग पाडते, ज्या प्रकारे इक्बाल ते पाहतो.पाण्याकडे वळणारा कॅमेरा (Cut to the Water): मानवी पात्रांवरून लक्ष हटवून कॅमेरा जेव्हा ओसंडून वाहणाऱ्या पाण्यावर लक्ष केंद्रित करतो, तेव्हा प्रेक्षक जहांगीरचे बोलणे ऐकणे थांबवून काय घडत आहे याकडे पाहू लागतात. यामुळे आपले लक्ष केवळ संवादावरून (वादावरून) हटून त्यामागील गर्भित अर्थाकडे (रचनात्मक अपयशाकडे) वळते.ध्वनीचा गोंधळ विरुद्ध आंतरिक शांतता: येथे ध्वनी रचनेची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे. पाण्याचे उडणे आणि सांडणे यांचा तो जड व अखंड आवाज एका 'व्हाईट नॉइज'सारखा (पार्श्वभूमीवरील एकसलग आवाजासारखा) काम करतो, जो हळूहळू जहांगीरचा आवाज दाबून टाकतो. इक्बालसाठी, वडिलांच्या शिव्या किंवा रागाचे शब्द म्हणजे केवळ एक आवाज आहे—ज्याला जमिनीवर आदळणाऱ्या पाण्यापेक्षा अधिक महत्त्व नाही.थोडक्यात सांगायचे तर, हे दृश्य पिढ्यांमधील आणि विचारसरणीतील बदल अधोरेखित करते. जहांगीर हे जुन्या, प्रतिगामी व्यवस्थेचे प्रतिनिधित्व करतात; जी व्यवस्था आजूबाजूला असलेल्या मूलभूत त्रुटींकडे (गळतीकडे) दुर्लक्ष करून केवळ हुकूम सोडत राहते. इक्बाल हा एका नवीन, धोरणी आणि अत्यंत शांत प्रवाहाचे प्रतिनिधित्व करतो—असे पात्र जे गोंधळाशी लढत नाही, तर तो गोंधळ कसा ओसंडून वाहतो हे पाहते आणि त्या पुराचा वापर स्वतःच्या फायद्यासाठी कसा करायचा, याचा अचूक हिशोब मांडते.

मेजर इक्बालचे अपत्य

आदित्य धर यांच्या 'धुरंधर' (आणि त्याचा पुढील भाग 'धुरंधर: द रिव्हेंज') या चित्रपटांच्या विश्वात, मेजर इक्बाल (अर्जुन रामपाल यांची भूमिका) हे पात्र इल्यास काश्मिरीसारख्या वास्तविक जगातील दहशतवादी सूत्रधारांवर आधारित एक निर्दयी आणि उच्च-पदस्थ ऑपरेटिव्ह म्हणून साकारले गेले आहे. हा चित्रपट प्रामुख्याने भू-राजकीय संघर्ष, हेरगिरी आणि जबरदस्त ॲक्शनवर आधारित असला, तरी मेजर इक्बाल यांची विशेष गरजा असलेली मुलगी (जिला 'डाऊन सिंड्रोम' आहे आणि जिची भूमिका अभिनेत्री अहिदा सरमाई हिने साकारली आहे) हे पात्र कथानकात एक अत्यंत सखोल आणि बहुआयामी साहित्यिक व कथा-रचनेचा घटक म्हणून काम करते. रूपकात्मकदृष्ट्या, मेजर इक्बाल हे एक निर्माते आहेत. ते अत्यंत अस्थिर आणि विध्वंसक दहशतवादी गटांची (मॉड्यूल्सची) निर्मिती करतात, त्यांचे संगोपन करतात आणि त्यांना दिशा देतात. तथापि, हे प्रतिनिधी आणि दहशतवादी गट मुळातच अस्थिर, अनियंत्रित आणि दोषपूर्ण प्रणाली आहेत, ज्या शेवटी एका निरोगी आणि शांततापूर्ण जगात टिकून राहू शकत नाहीत. याउलट, त्यांचे स्वतःचे जैविक अपत्य निष्पाप आणि निर्मळ आहे, परंतु ती अशा स्थितीत जन्माला आली आहे ज्यामुळे ती पूर्णपणे परावलंबी आणि असुरक्षित आहे. हे रूपक त्यांच्या निर्मितीमधील द्वैत अधोरेखित करते: दहशतवादी गट - वैचारिक राक्षस ज्यांची ते अत्यंत बारकाईने उभारणी करतात आणि जे जगात अराजकता पसरवतात; जैविक अपत्य - एक नाजूक आणि निष्पाप जीव ज्याला अत्यंत काळजीची गरज असते. हा विरोधाभास त्यांच्या विकृत मानसिकतेवर प्रकाश टाकतो.ते एका बाजूला आपल्या असुरक्षित जैविक अपत्याचे अत्यंत कोमलतेने आणि आक्रमकपणे रक्षण करण्यास सक्षम आहेत, तर त्याच वेळी ते माथेफिरू बनवलेल्या तरुणांना (जी त्यांची वैचारिक 'मुले' आहेत) अशा परिस्थितीत पाठवतात जिथे ते मोठ्या प्रमाणावर जीवितहानी घडवून आणतात आणि स्वतःही हिंसक अंताला सामोरे जातात. मेजर इक्बालच्या व्यक्तिरेखेतील एक मुख्य पैलू म्हणजे त्याचे त्याचे वडील जहांगीर (सुविंदर विकी यांनी साकारलेली भूमिका) यांच्याशी असलेले नाते. त्याचे वडील सतत त्याला मानसिक आणि शाब्दिक छळाला सामोरे जाण्यास भाग पाडतात; ते त्याच्या अपयशाची थट्टा करतात आणि इक्बालला अपमानित करण्यासाठी त्याच्या 'डाऊन सिंड्रोम'च्या निदानाचे एक हत्यार म्हणून वापर करतात. पितृसत्ताक पद्धतीतील हे विषारी चक्र 'प्रॉक्सी' (परोक्ष) दहशतवादी नेटवर्कच्या कार्यपद्धतीशी तंतोतंत जुळते: ही नेटवर्क्स खोलवर रुजलेली आघातजन्य दुखापत (trauma),ऐतिहासिक द्वेष आणि शोषणातून निर्माण होतात आणि एका पिढीतील सूत्रधारांकडून (handlers) पुढच्या पिढीकडे हस्तांतरित केली जातात. मेजर इक्बाल या अत्याचाराची साखळी केवळ आपल्या मुलीसोबतच्या खाजगी क्षणांतच तोडतो आणि तिच्यावर प्रेम करतो. मात्र, वडिलांकडून मिळालेला पिढ्यानपिढ्या चालत आलेला द्वेष, राग आणि मानसिक आघात तो हिंसक अतिरेकी विचारसरणीच्या प्रसारासाठी आणि दहशतवादी भरतीसाठी वापरतो. त्याने निर्माण केलेल्या दहशतवादी नेटवर्क्समधील 'विकृती' हे त्याच्या वडिलांनी त्याच्यावर लादलेल्या आंतरिक भावनिक विकृतीचेच थेट प्रतिबिंब आहे. प्रेक्षकांच्या लक्षात येते की, मेजर इक्बालसारख्या बहुआयामी खलनायकाला एक संवेदनशील आणि विशेष गरजा असलेले मूल (मुलगी) देऊन, त्याला केवळ एक साचेबद्ध किंवा 'कार्डबोर्ड' खलनायक बनण्यापासून वाचवले आहे. यामुळे त्याचे एक मानवी रूप समोर येते—एक असा माणूस जो आपल्या आईचे रक्षण करतो आणि मुलीला मायेने जवळ घेतो—आणि याच गोष्टीमुळे 'एंजल ऑफ डेथ' (मृत्यूचा दूत) म्हणून त्याची सार्वजनिक कृत्ये अधिकच भयावह वाटतात. हे एक कठोर वास्तव अधोरेखित करते की, सीमापार हिंसाचार घडवून आणणारे सूत्रधार हे काही चेहरा नसलेले राक्षस नसतात; ते हाडामांसाची माणसे असतात जी प्रेमाची भावना केवळ आपल्या जवळच्या रक्ताच्या नात्यापुरती मर्यादित ठेवतात, तर दुसरीकडे इतरांची कुटुंबे उद्ध्वस्त करण्यासाठी कृत्रिम आणि विनाशकारी 'अपत्ये' (दहशतवादी गट/मॉड्यूल्स) सक्रियपणे तैनात करतात.

"बशीर"

आदित्य धर यांच्या 'धुरंधर: द रिव्हेंज' (२०२६) या हेर-कथेवर आधारित (spy-thriller) चित्रपट-मालिकेत, मेजर इक्बालच्या घरातील कौटुंबिक घडामोडी या खुद्द पाकिस्तानच्या स्थितीचे एक प्रभावी 'मॅक्रो-अ‍ॅलेगरी' (मोठ्या व्यवस्थेचे रूपक) म्हणून काम करतात. मनोहर प्रसाद जोशी यांनी साकारलेल्या "बशीर" या पात्राकडे एका 'मोडकळीस आलेल्या व्यवस्थेला आधार देणारा मूक आधारस्तंभ' म्हणून पाहण्याचा तुमचा दृष्टिकोन अगदी अचूक आहे.

जेव्हा तुम्ही ब्रिगेडियर जहांगीर (सुविंदर विकी) यांच्यासोबत बशीरच्या पात्राची मांडणी बारकाईने पाहता, तेव्हा त्यातील प्रतीकात्मकता अत्यंत स्पष्ट होते:

बशीरच्या पात्राचे प्रतीकात्मक महत्त्व समजून घेण्यासाठी, तो कोणाची काळजी घेत आहे हे पाहणे गरजेचे आहे. ब्रिगेडियर जहांगीर हे पाकिस्तानच्या लष्करी व्यवस्थेतील त्या 'जुन्या फळीचे' (Old Guard) प्रतिनिधित्व करतात, जी विषारी बनली आहे, जिचा प्रभाव ओसरत चालला आहे आणि जी अक्षरशः विकलांग झाली आहे.ते एकाकी, कडवट आणि अत्यंत अपमानास्पद वागणूक देणारे आहेत; ते सतत त्यांचा मुलगा मेजर इक्बाल (जो आयएसआयचा सक्रिय घटक आहे) याला त्याच्या अपयशाबद्दल आणि व्यावसायिक प्रतिष्ठेच्या अभावाबद्दल हिणवत असतात.जहांगीर अशा एका राष्ट्राचे प्रतिनिधित्व करतात जे संरचनात्मकदृष्ट्या पंगू झाले आहे, स्वतःहून पुढे जाण्यास असमर्थ आहे, तरीही अहंकारी भाषा आणि अंतर्गत गटबाजीने पूर्णपणे ग्रासलेले आहे.बशीर हा एक शांत काळजीवाहू आहे जो या गोंधळलेल्या आणि ऱ्हास होत चाललेल्या घराचा कारभार चालवतो. तोच पायाभूत सुविधांचे (उदा. नळाचे पाणी किंवा प्लंबिंगच्या समस्या, ज्याबद्दल जहांगीर नेहमीच ओरडत असतात) व्यवस्थापन करतो.

चित्रपटाच्या व्यापक राजकीय पटलावर, बशीर अशा अदृश्य आणि बिगर-सरकारी घटकांचे प्रतिनिधित्व करतो जे दिवाळखोर किंवा कमकुवत झालेल्या व्यवस्थेला पूर्णपणे कोसळण्यापासून वाचवतात. यात खालील गोष्टींचा समावेश होत

छुपी जाळी—जसे की 'सब-स्टेट हँडलर्स' (स्थानिक पातळीवर काम करणारे सूत्रधार), हवाला ऑपरेटर (चित्रपटाच्या कथानकात उल्लेखलेले खानानी बंधूंसारखे) आणि अंडरवर्ल्डशी असलेली भागीदारी—जी पडद्यामागून 'घाणेरडी कामे' (dirty work) करते, तर लष्करी उच्चभ्रू वर्ग केवळ दिखाऊपणा करत असतो.

शांत आणि निनावी नोकरशाही तसेच कामगार वर्ग, जे सत्ताधारी उच्चभ्रू वर्गाचा विषारीपणा आणि कटुता सहन करतात; हे लोक घर (किंवा देश) आतून कोसळत असतानाही ते व्यवस्थित चालल्याचा आभास टिकवून ठेवतात.

जेव्हा मेजर इक्बालचा राग अनावर होतो आणि तो स्वतःच्याच वडिलांची हत्या करतो, तेव्हा या परिस्थितीतील शोकांतिका पूर्णपणे स्पष्ट होते. अंतर्गत हिंसाचार रोखण्यात बशीरला आलेले अपयश हे दर्शवते की, हे "अदृश्य घटक" जरी एक विस्कळीत स्थिती (status quo) टिकवून ठेवू शकत असले, तरी जेव्हा लष्करी यंत्रणाच हताशपणा आणि रागापोटी स्वतःचाच विनाश करू लागते, तेव्हा हे घटक पूर्णपणे हतबल ठरतात.

मोठ्या आवाजाच्या आणि अत्यंत तणावपूर्ण अशा या ॲक्शन चित्रपटात हा एक अतिशय प्रभावी 'अंतर्निहित अर्थ' (subtext) आहे; यातून हे दिसून येते की, राज्याची सर्वात मोठी कमकुवत बाजू केवळ बाह्य धोके ही नसून, ती अशा अदृश्य आधारस्तंभांवरील तिची पूर्ण अवलंबित्व ही आहे, ज्यांच्याशी ती नेहमीच गैरवर्तन करत असते.

"कलियाट्टम" (१९९७)

जयराज दिग्दर्शित "कलियाट्टम" (१९९७) हा चित्रपट विल्यम शेक्सपिअरच्या 'ओथेलो' या नाटकाचे सर्वोत्तम चित्रपट-रूपांतर मानला जातो. एलिझाबेथन काळातील ही अभिजात शोकांतिका केरळमधील उत्तर मलबारच्या पारंपरिक "थेय्यम" (Theyyam) या कलाप्रकाराच्या पार्श्वभूमीवर मांडून, या चित्रपटाने मानवी स्वभावदोष आणि खोलवर रुजलेली सांस्कृतिक प्रतीके यांचा अतिशय प्रभावीपणे मेळ घातला आहे.

सुरेश गोपी यांनी साकारलेल्या कन्नन पेरुमलयनच्या भूमिकेसाठी त्यांना 'सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा राष्ट्रीय पुरस्कार' मिळाला आणि तो अगदी योग्यच होता. 'कलियाट्टम'पूर्वी गोपी यांची ओळख प्रामुख्याने एक 'ॲक्शन सुपरस्टार' अशी होती. दिग्दर्शक जयराज यांनी त्यांची ती आक्रमक प्रतिमा बाजूला सारून, त्यांच्या अभिनयातील संयत आणि संवेदनशील पैलू प्रभावीपणे समोर आणले.पेरुमलयन हा एक अत्यंत आदरणीय थेय्यम कलाकार आहे जो रंगमंचावर साक्षात देवाचे रूप धारण करतो; मात्र रंगमंचाबाहेर तो प्रचंड सामाजिक असुरक्षितता, चेहऱ्यावरील व्रण आणि स्वतःचे रूप व जात यांबद्दलच्या न्यूनगंडामुळे ग्रासलेला माणूस असतो. अत्यंत प्रेमळ पतीपासून ते ईर्ष्येच्या वेदनादायी विषामुळे ग्रासलेल्या माणसापर्यंतचा गोपी यांचा प्रवास विलक्षण आहे. चित्रपटाच्या उत्तरार्धात त्यांच्या अभिनयाचा कस लागतो, जिथे थेय्यम विधीचे दैवी वैभव एका हृदयद्रावक वैयक्तिक शोकांतिकेत विलीन होते.

दिग्दर्शक-लेखक लाल यांनी 'पनियान'ची भूमिका साकारून अभिनयाच्या क्षेत्रात असाधारण पदार्पण केले; ही भूमिका शेक्सपिअरच्या साहित्यातील सर्वात क्रूर खलनायक 'इयागो'च्या समकक्ष आहे. चित्रपटात पनियान हा एक 'कोमाली' (थेय्यम परंपरेतील विदूषक) आहे.लाल यांनी या भूमिकेतून एक अंगावर काटा आणणारी, स्थानिक संदर्भांशी जोडलेली दुष्टता पडद्यावर साकारली आहे. तो वरकरणी एक निरुपद्रवी विदूषक वाटत असल्याने, कोणालाही संशय न येता पेरुमलयनच्या मनात विषारी विचार पेरण्याचे काम त्याचे पात्र सहजपणे करते. लाल यांनी पनियानची भूमिका साकारताना केवळ वरकरणी दिसणारी कार्टूनसारखी दुष्टता न दाखवता, एका थंड आणि पद्धतशीर द्वेषाचे दर्शन घडवले आहे—जो द्वेष प्रतिष्ठित 'थीचामुंडी' (अग्नी-थेय्यम) भूमिकेसाठी डावलले गेल्यामुळे निर्माण झाला होता. गावातील जमीनदाराची उच्चकुलीन मुलगी असलेल्या तमाराच्या भूमिकेत, मंजू वॉरियरने चित्रपटाला एक शुद्ध, भावनिक आधार दिला आहे. तिच्या अभिनयात, आपल्या शक्तिशाली वडिलांचा विरोध झुगारून एका सामाजिक-आर्थिकदृष्ट्या वंचित कलाकाराशी लग्न करण्याच्या तीव्र स्वातंत्र्याचा आणि पूर्ण निरागसतेचा समतोल साधला आहे.वॉरियरने तमाराच्या बदलत्या भावना अत्यंत सूक्ष्मतेने साकारल्या आहेत; ती आपल्या पतीबद्दलच्या आनंदी आदरापासून ते पूर्ण गोंधळापर्यंत आणि शेवटी, जेव्हा तिला कळते की तिचा प्रियकर एक मारेकरी बनला आहे, तेव्हा तिच्या मनात असहाय्य भीती निर्माण होते. तिचे बोलके डोळे डेस्डेमोनाच्या अयोग्य नशिबाची भीषण शोकांतिका प्रभावीपणे मांडतात.

बलराम मट्टन्नूर यांचे प्रभावी पटकथा लेखन शेक्सपिअरच्या मूळ संकल्पनांना (motifs) अत्यंत प्रभावी अशा दृश्य रूपकांमध्ये रूपांतरित करते.चित्रपटात वारंवार दिसणारे एक दृश्य-प्रतीक म्हणजे 'पनियान'चे मध्यरात्रीच्या वेळी हातात जड आणि धगधगती मशाल घेऊन फिरणे.जेव्हा तो आपल्या कुटील कारस्थानांची आखणी करत गावातून फिरतो, तेव्हा ही मशाल त्याच्या अंधाऱ्या आणि गुपित हालचालींवर प्रकाश टाकते ही ज्योत 'पनियान'ने पेटवलेल्या मत्सर आणि अराजकतेच्या विनाशकारी आगीचे प्रतीक आहे. 'पेरुमलयन'ला 'थीचामुंडी' (Theechamundi) थेय्यमच्या पवित्र अग्नीचा सामना करावा लागत असला, तरी कपट-कारस्थानांची अनियंत्रित आणि विनाशकारी आग मात्र 'पनियान'च्या नियंत्रणात असते. जेव्हा जेव्हा तो ती मशाल हातात घेतो, तेव्हा तो रूपकात्मकरीत्या 'पेरुमलयन'चे मन आणि त्याचे सुखी संसार-विश्व आगीच्या भक्ष्यस्थानी टाकत असतो.

'कलियट्टम' या शीर्षकाचा शब्दशः अर्थ "देवाचा खेळ" असा होतो. हे शीर्षक अनेक पदर असलेला रूपकात्मक अर्थ दर्शवते थेय्यममध्ये, एक मानवी कलाकार विशिष्ट वेशभूषा आणि मुखवटा धारण करतो आणि त्याद्वारे साक्षात देवतेचे रूप धारण केल्याचे मानले जाते. हा चित्रपट या द्वैतावर (duality) मोठ्या प्रमाणावर भाष्य करतो: खरे सूत्रधार कोण आहे? जेव्हा 'पेरुमलयन' देवाचे रूप धारण करतो तेव्हा त्याला संपूर्ण प्रदेशाचा आदर मिळतो; परंतु स्वतःच्या नश्वर मनाच्या ठिसूळ आणि दोषपूर्ण स्वभावासमोर मात्र तो पूर्णपणे असहाय्य ठरतो. या धार्मिक सादरीकरणासाठी संहिता आणि नृत्य-हालचालींचे काटेकोर पालन करणे आवश्यक असते; परंतु पडद्यामागे 'पनियान' स्वतःचाच एक काळा 'खेळ' रचत असतो आणि खऱ्या माणसांच्या आयुष्याला बाहुल्यांप्रमाणे नियंत्रित करत असतो.शेक्सपिअरच्या मूळ कथानकात, हरवलेला रुमाल 'डेस्डेमोना'च्या नशिबाचा फैसला करतो. 'कलियट्टम'मध्ये, या रुमालाची जागा अत्यंत सहजतेने एका पवित्र, सोनेरी काठ असलेल्या रेशमी वस्त्राने (पट्टू) घेतली आहे, जे 'पेरुमलयन' 'थमारा'ला भेट म्हणून देतो. जेव्हा पनियान आपली हताश आणि निःसंतान पत्नी चीरमा (एमिलिया) हिला फसवून तो झगा चोरण्यास भाग पाडतो आणि तो झगा त्याचा मदतनीस कांथन (कॅसिओ) याच्या हाती पडेल याची खात्री करतो, तेव्हा तो रेशमी झगा वैवाहिक निष्ठेच्या प्रतीकावरून बदलून व्यभिचाराचा दृश्य 'पुरावा' बनतो.

चित्रपटाचा शेवट एका अविस्मरणीय दृश्याने होतो. जेव्हा सत्य उघडकीस येते, तेव्हा पेरुमलयान पानियानला जीवे मारून नव्हे, तर एका जड दगडाने त्याचे पाय चिरडून शिक्षा देतो; अशा प्रकारे, चपळाईने नाचणाऱ्या त्या विदूषकाला तो आयुष्यभरासाठी अपंगत्व बहाल करतो जे त्याच्या विकृत आत्म्याचेच जणू प्रतिबिंब असते.त्यानंतर, पेरुमलयान आपली पवित्र पदे कांथनकडे सोपवतो आणि 'थीचामुंडी' (Theechamundi)थेय्यमच्या धगधगत्या विधी-अग्नीत प्रवेश करतो. हा एक अत्यंत प्रभावी आणि अर्थपूर्ण समारोप आहे: अज्ञानाच्या अंधारात असताना घडलेल्या सांसारिक पापांचे क्षालन करण्यासाठी, तो नश्वर मानव स्वतःच्या अपराधी भावनेच्या ओझ्याखाली दबून थेट अग्नीत चालत जातो.

'द डेव्हिल्स डबल'

ली तमाहोरी यांचा 'द डेव्हिल्स डबल' (२०११) हा एक आकर्षक आणि अत्यंत अस्वस्थ करणारा चित्रपट आहे.हा चित्रपट वास्तविक पाहता लतीफ याहिया (डॉमिनिक कूपर यांनी साकारलेली भूमिका) या इराकी सैनिकाच्या आत्मचरित्रात्मक दाव्यांवर आधारित आहे, ज्याला सद्दाम हुसेनचा कुख्यात मोठा मुलगा उदय याचा 'फिदाय' (गोळ्या झेलणारा किंवा बॉडी डबल) बनण्यास भाग पाडले जाते.कथेतील मुख्य तणाव हा आहे की, लतीफ—आणि त्याचा अंगरक्षक सलीम—उदयच्या रोजच्या व्यसनांच्या चक्रातून कसे वाचतात. हा चित्रपट उदयच्या भयंकर प्रतिष्ठेपासून दूर पळत नाही: त्याचे बेसुमार अमली पदार्थांचे सेवन, किरकोळ अपमानावरून होणारा त्याचा अचानक प्राणघातक हिंसाचार आणि बगदादच्या रस्त्यांवर फिरून शाळकरी मुलींचे किंवा लग्नाच्या दिवशी नववधूंचे अपहरण करण्याची त्याची भयानक सवय. लतीफची सामना करण्याची पद्धत म्हणजे पूर्णपणे अलिप्तता. त्याला आपला तिरस्कार गिळून एका सावलीत रूपांतरित व्हावे लागते. दुसरीकडे, सलीम हा उदयच्या खऱ्या जवळच्या वर्तुळातील दुःखद वास्तवाचे प्रतिनिधित्व करतो—असे पुरुष ज्यांनी जगण्यासाठी आणि ऐषआरामासाठी आपला आत्मा विकला होता, जे सतत सावधगिरीने वावरत होते, कारण त्यांना माहित होते की उदयची "मैत्री" रात्रीच्या जेवणापर्यंत मृत्यूच्या आदेशात बदलू शकते.सद्दाम हुसेन (फिलिप क्वास्ट यांनी अत्यंत संयमाने साकारलेली भूमिका) यांना चित्रपटात जवळजवळ एका पौराणिक, दूरस्थ देवाप्रमाणे वागवले आहे. जेव्हा ते पडद्यावर दिसतात, तेव्हा वडील आणि मुलगा यांच्यातील फरक स्पष्टपणे दिसून येतो. सद्दामला एक हिशेबी, थंड डोक्याचा हुकूमशहा म्हणून चित्रित केले आहे, जो आपल्या मुलाच्या निष्काळजी, बेताल वागण्यामुळे खूप लाजीरवाणा होतो. या नात्यामुळे वास्तववादाचा एक स्तर निर्माण होतो: उदयचे सर्वात तीव्र संताप अनेकदा वडिलांची मान्यता मिळवण्याच्या अंतर्निहित तीव्र इच्छेतून आलेले असतात, ज्यामुळे तो आणखीनच अस्थिर बनतो.'द डेव्हिल्स डबल'मधील स्त्रियांना मोठ्या प्रमाणावर क्रूर पुरुषसत्ता आणि हुकूमशाहीच्या दुर्दैवी बळी म्हणून चित्रित केले आहे. मुख्य स्त्री पात्र म्हणजे सरब (लुडिव्हिन सॅग्नियर यांनी साकारलेली), उदयची छळलेली उपपत्नी. सरब एक झुंजार व्यक्तिमत्व आहे. ती आपल्या लैंगिकतेचा वापर चलन आणि ढाल म्हणून करते, आणि राजवाड्याच्या धोकादायक दालनांमधून मार्ग काढते. लतीफसोबतची तिची केमिस्ट्री त्या भयावहतेतून एक क्षणिक, रोमँटिक दिलासा देते, पण हा चित्रपट आपल्याला वास्तववादीपणे आठवण करून देतो की उदयच्या जगात कोणत्याही स्त्रीला स्वतःचे खरे स्वातंत्र्य नाही. त्यांना वापरण्यासाठी, फेकून देण्यासाठी किंवा देवाणघेवाण करण्यासाठी असलेल्या वस्तूंप्रमाणे वागवले जाते.या चित्रपटाचा मुख्य आधारस्तंभ डॉमिनिक कूपर आहे. दुहेरी भूमिका साकारणे हा अभिनयातील एक कुप्रसिद्ध अवघड सापळा आहे, पण कूपरने तो सहजतेने पार पाडला आहे, आणि दोन पूर्णपणे भिन्न शारीरिक व मानसिक व्यक्तिमत्त्वे साकारली आहेत. लतीफ याहियाच्या भूमिकेत: तो शांत, कठोर आणि अत्यंत नैतिक आहे. त्याच्या डोळ्यांत एका ओलिसाचे थकवणारे ओझे आहे, ज्याला माहित आहे की एक चुकीची नजर त्याच्या संपूर्ण कुटुंबाच्या हत्येला कारणीभूत ठरू शकते.उदय हुसेनच्या भूमिकेत: कूपर एका उन्मादी, पुढे आलेले दात असलेल्या, कर्कश आवाजाच्या राक्षसात रूपांतरित होतो. तो उदयला केवळ एका सामान्य चित्रपटातील खलनायकाच्या रूपातच नव्हे, तर अफाट संपत्ती, आवेग नियंत्रणाच्या गंभीर समस्या आणि शून्य सहानुभूती असलेला, अत्यंत अस्थिर, प्रौढ लहान मुलाच्या रूपात चित्रित करतो.जेव्हा कूपर स्वतःसोबतच पडद्यावर दिसतो, तेव्हा ते केवळ एक दृश्यात्मक युक्ती आहे असे वाटत नाही. तुम्हाला शक्तीच्या समीकरणाची तीव्र जाणीव होते: शिकारी (उदय) आणि त्याचे अनुकरण करू पाहणारी अडकलेली शिकार (लतीफ).

दिग्दर्शक ली तमाहोरी ('वन्स वेअर वॉरियर्स' आणि 'डाय अनदर डे' साठी ओळखले जाणारे) ८० च्या दशकाच्या उत्तरार्धातील आणि ९० च्या दशकाच्या सुरुवातीच्या बगदादला एक अतिशय विशिष्ट दृश्य पोत देतात. चित्रपटाचे निर्मिती मूल्य सर्वोत्तम प्रकारे डोळे दिपवणारे आहे. तमाहोरी पडदा अक्षरशः आणि लाक्षणिक अर्थाने सोन्याने न्हाऊ घालतात. राजवाडे हे हुकूमशाहीच्या संपत्तीचे भडक, अतिरंजित प्रदर्शन आहेत.सोन्याचा मुलामा दिलेल्या एके-४७, संगमरवरी फरश्या, विदेशी प्राणी आणि चकचकीत इटालियन स्पोर्ट्स कार, जे दरवाजाबाहेरील इराकच्या धूळभरल्या, युद्धग्रस्त रस्त्यांच्या पार्श्वभूमीवर तीव्र विरोधाभास निर्माण करतात. 'द डेव्हिल्स डबल'ला जर तुम्ही निरंकुश सत्ता माणसाला पूर्णपणे भ्रष्ट कशी करते याचा एक मानसशास्त्रीय व्यक्तिरेखा अभ्यास म्हणून पाहिले, तर डॉमिनिक कूपरच्या उत्कृष्ट अभिनयाने साकारलेला हा एक खिळवून ठेवणारा, थक्क करणारा चित्रपट आहे.

ब्रिगेडियर जहांगीर:-पाकिस्तानचे भीषण वास्तव

ब्रिगेडियर जहांगीर:-पाकिस्तानचे भीषण वास्तव

आदित्य धर दिग्दर्शित 'धुरंधर २' (Dhurandhar: The Revenge) या चित्रपटात सुविंदर विकी यांनी साकारलेली ब्रिगेडियर जहांगीर ही व्यक्तिरेखा केवळ एक पात्र नसून, ती सध्याच्या पाकिस्तानच्या दुरावस्थेचे आणि तिथल्या जळजळीत राजकीय-सामाजिक वास्तवाचे एक उत्कृष्ट रूपक (Metaphor) म्हणून मांडली आहे.

दिग्दर्शकाने अत्यंत हुशारीने या पात्राच्या सवयी, त्याची शारीरिक स्थिती आणि त्याचे वागणे याद्वारे संपूर्ण देशाची स्थिती प्रेक्षकांसमोर उभी केली आहे.

चित्रपटात ब्रिगेडियर जहांगीर सतत आजारी, कमकुवत आणि वेन्टिलेटर/ऑक्सिजन सपोर्टवर दाखवला आहे. हे थेट पाकिस्तानच्या सध्याच्या आर्थिक परिस्थितीचे रूपक आहे. ज्याप्रमाणे जहांगीर कृत्रिम श्वासोच्छवासाशिवाय (Ventilator) जगू शकत नाही, त्याचप्रमाणे सध्याचा पाकिस्तान हा आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी (IMF), चीन आणि इतर देशांकडून मिळणाऱ्या परदेशी कर्जाच्या 'कृत्रिम ऑक्सिजन'वर कसातरी जिवंत आहे, हे यातून स्पष्ट होते.

ब्रिगेडियर जहांगीर हा चित्रपटात नेहमीच निराश, चिडलेला आणि मानसिकदृष्ट्या अस्वस्थ दिसतो. हे पाकिस्तानमधील अंतर्गत गोंधळ, सतत बदलणारी सरकारे, लष्कर आणि जनतेमधील वाढता संघर्ष आणि संपूर्ण देशात पसरलेले अराजकतेचे वातावरण दर्शवते. देश म्हणून जी हतबलता पाकिस्तान आज अनुभवत आहे, तीच हतबलता जहांगीरच्या चिडचिडीतून व्यक्त होते.

त्याचे सतत आणि अतिप्रमाणात दारू पिणे हे पाकिस्तानच्या राज्यकर्त्यांच्या आत्मघातकी धोरणांचे प्रतीक आहे. स्वतःचे प्रश्न सोडवण्याऐवजी वास्तवाकडे डोळेझाक करणे, दहशतवादाला खतपाणी घालत राहणे आणि स्वतःच्याच विनाशाकडे वाटचाल करणे, ही प्रवृत्ती जहांगीरच्या व्यसनातून दिग्दर्शकाने हुशारीने अधोरेखित केली आहे.

जहांगीरचे आपल्या मुलासोबतचे (मेजर इक्बाल) अत्यंत खराब आहेत आणि तो त्याला सतत कोसताना दिसतो. यात एक मोठा राजकीय संदेश दडला आहे. येथे 'मुलगा' म्हणजेच पाकिस्तानने भारताच्या विरोधात वापरण्यासाठी स्वतः तयार केलेल्या दहशतवादी संघटना आणि कट्टरपंथी घटक आहेत. आज तोच 'मुलगा' (दहशतवाद) उलटून आपल्याच जन्मदात्याला (पाकिस्तानला) डसत आहे. स्वतः निर्माण केलेल्या या भस्मासुरामुळे पाकिस्तान आज अंतर्गत सुरक्षेच्या बाबतीत पूर्णपणे होरपळून निघत आहे आणि हीच खंत जहांगीरच्या तोंडून शाप आणि शिव्यांच्या रूपात बाहेर पडते

 धर यांनी थेट राजकीय भाषणबाजी न करता ब्रिगेडियर जहांगीरच्या पात्राचा वापर करून एका एकेकाळच्या शक्तिशाली लष्करी अधिकाऱ्याचे लाचार आणि जर्जर रूप दाखवले आहे, जे आजच्या पाकिस्तानच्या दुरवस्थेचे हुबेहूब चित्र आहे.

याच जहांगीरबद्दल आणि या चित्रपटातील आणखी काही दृश्यात्मक रूपकांबद्दल थोडसं!!!!

पण पुढच्या लेखात तोपर्यंत 

क्रमशः