बाथटब मधले पाणी

आदित्य धर यांच्या धुरंदर द रिवेंज या चित्रपटातला मेजर इकबाल आणि त्याचे वडील ब्रिगेडियर जहांगीर यांच्यातल्या पहिल्या भेटीचा प्रसंग फारच लक्षणीय आहे. हा प्रसंग म्हणजे दृश्य-कथानक (visual storytelling) आणि उप-अर्थ (subtext) मांडण्याच्या दृष्टीने एक उत्कृष्ट नमुना आहे. या दृश्यामध्ये ओसंडून वाहणाऱ्या बाथटबचा वापर एका गतिमान आणि श्राव्य (auditory) पार्श्वभूमीचा घटक म्हणून करून, दिग्दर्शकाने घरगुती वादाच्या एका सामान्य प्रसंगाला व्यापक राजकीय आणि मानसिक रूपकाचे (allegory) स्वरूप दिले आहे.

या प्रसंगात दृश्य-व्याकरण (visual grammar), ध्वनी-रचना (sound design) आणि पात्रांची मांडणी (character blocking) यांचा वापर करून मेजर इक्बाल आणि ब्रिगेडियर जहांगीर यांची मानसिक स्थिती, तसेच पाकिस्तानची व्यापक वास्तव परिस्थिती कशी दर्शवली आहे,

चित्रपटांमध्ये पाणी हे अनेकदा भावना, गोंधळ किंवा नियंत्रणाचा अभाव यांचे प्रतीक असते. या दृश्यात, पात्राच्या (टबच्या) कडा ओलांडून बाहेर पडणारे पाणी दुहेरी उद्देश साधते; हे पाणी जहांगीर यांचा अनावर राग, अहंकार आणि अधिकारशाही दर्शवते. ते अशा प्रकारचे व्यक्तीमत्व आहेत ज्यांना वाटते की ते आपल्या सभोवतालच्या प्रत्येक गोष्टीवर वर्चस्व गाजवू शकतात; तरीही, त्यांचे स्वतःचे घर (बाथरूम) गोंधळाने ओसंडून वाहत आहे, याकडे त्यांचे पूर्णपणे दुर्लक्ष आहे. ज्याप्रमाणे पाणी अखंडपणे वाहत आहे, त्याचप्रमाणे त्यांच्या शिव्यांचा ओघही अखंडपणे सुरू आहे; यात आत्म-संयमाचा पूर्ण अभाव दिसून येतो.पाकिस्तानची स्थिती (संस्थात्मक ओसंडून वाहणे): व्यापक पातळीवर पाहता, ओसंडून वाहणारा टब अशा व्यवस्थेचे प्रतीक आहे जी तिच्या संरचनात्मक क्षमतेपेक्षा अधिक वेगाने किंवा मर्यादेबाहेर काम करत आहे. हे अशा राज्य किंवा लष्करी यंत्रणेचे प्रतिनिधित्व करते जिथे संसाधने, सत्ता आणि वैचारिक आवेश यांनी आपल्या सीमा ओलांडल्या आहेत आणि ते अनियंत्रितपणे आसपासच्या परिसरात पसरत आहेत. जहांगीर हे जुन्या विचारसरणीचे (old guard) प्रतिनिधी आहेत; ते आपल्या मुलावर वर्चस्व गाजवण्याच्या प्रयत्नात इतके मग्न आहेत की, त्यांच्या स्वतःच्या व्यवस्थेतील ही गळती (समस्या) त्यांना दुरुस्त करता येत नाही.वडिलांचा रागाचा उद्रेक आणि मुलाची पूर्ण स्थिरता यांमधील तीव्र विरोधाभासामुळे खोलीत एक प्रभावी भावनिक पोकळी निर्माण होते.

जहांगीर पूर्णपणे रागाच्या आहारी गेले आहेत. तरीही, ओसंडून वाहणारे पाणी त्यांच्या सत्तेला सूक्ष्मपणे कमकुवत करते. ते कुटुंबाचे प्रमुख आणि ब्रिगेडियर असूनही, त्यांच्या अगदी मागे घडणारा गोंधळ त्यांना दिसत नाही. नळ बंद न करू शकणे ही त्यांची जाणीवेतील कमतरता दर्शवते—ते स्वतःच्याच रागाच्या चक्रात अडकले आहेत, ज्यामुळे ते आक्रमक, अस्थिर आणि अखेरीस ताठर (rigid) बनले आहेत.

इक्बालची प्रतिक्रिया—किंवा प्रतिक्रिया न देणे—यातच या दृश्याचा खरा तणाव दडलेला आहे. पूर्णपणे 'शांत' राहून, तो आपल्या वडिलांच्या अधिकाराला निष्प्रभ करतो.पदरचनेवर (hierarchy)आधारित लष्करी वातावरणात, शांतता हे पूर्णपणे बंडखोरीचे शस्त्र ठरू शकते. इक्बाल वाद घालत नाही कारण वडिलांच्या रागाच्या मूळ कारणाबद्दल त्याला कोणताही आदर वाटत नाही.जेव्हा इक्बाल पाण्याकडे बघून स्मितहास्य करतो, तेव्हा त्याला एक शांत जाणीव (epiphany)होते. त्याला त्या दृश्यातील रूपक (metaphor) त्याच क्षणी समजते. त्याचे ते हास्य एका कठोर वास्तवाच्या जाणीवेचे प्रतीक आहे: त्याला उमजते की त्याच्या वडिलांची पिढी आता नियंत्रण गमावत आहे. जहांगीरला वाटते की तो आपल्या हाताखालील व्यक्तीला फटकारत आहे, पण इक्बाल मात्र एका व्यवस्थेला तिच्याच अतिरेकामुळे हळूहळू बुडताना पाहत आहे. त्याच्या चेहऱ्यावरील ते उपरोधिक हास्य दर्शवते की तो वडिलांच्या रागापासून भावनिकदृष्ट्या अलिप्त आहे आणि त्या गोंधळापेक्षा बौद्धिकदृष्ट्या वरचढ आहे.या दृश्याची तांत्रिक मांडणी प्रेक्षकांना जग तशाच प्रकारे पाहण्यास भाग पाडते, ज्या प्रकारे इक्बाल ते पाहतो.पाण्याकडे वळणारा कॅमेरा (Cut to the Water): मानवी पात्रांवरून लक्ष हटवून कॅमेरा जेव्हा ओसंडून वाहणाऱ्या पाण्यावर लक्ष केंद्रित करतो, तेव्हा प्रेक्षक जहांगीरचे बोलणे ऐकणे थांबवून काय घडत आहे याकडे पाहू लागतात. यामुळे आपले लक्ष केवळ संवादावरून (वादावरून) हटून त्यामागील गर्भित अर्थाकडे (रचनात्मक अपयशाकडे) वळते.ध्वनीचा गोंधळ विरुद्ध आंतरिक शांतता: येथे ध्वनी रचनेची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे. पाण्याचे उडणे आणि सांडणे यांचा तो जड व अखंड आवाज एका 'व्हाईट नॉइज'सारखा (पार्श्वभूमीवरील एकसलग आवाजासारखा) काम करतो, जो हळूहळू जहांगीरचा आवाज दाबून टाकतो. इक्बालसाठी, वडिलांच्या शिव्या किंवा रागाचे शब्द म्हणजे केवळ एक आवाज आहे—ज्याला जमिनीवर आदळणाऱ्या पाण्यापेक्षा अधिक महत्त्व नाही.थोडक्यात सांगायचे तर, हे दृश्य पिढ्यांमधील आणि विचारसरणीतील बदल अधोरेखित करते. जहांगीर हे जुन्या, प्रतिगामी व्यवस्थेचे प्रतिनिधित्व करतात; जी व्यवस्था आजूबाजूला असलेल्या मूलभूत त्रुटींकडे (गळतीकडे) दुर्लक्ष करून केवळ हुकूम सोडत राहते. इक्बाल हा एका नवीन, धोरणी आणि अत्यंत शांत प्रवाहाचे प्रतिनिधित्व करतो—असे पात्र जे गोंधळाशी लढत नाही, तर तो गोंधळ कसा ओसंडून वाहतो हे पाहते आणि त्या पुराचा वापर स्वतःच्या फायद्यासाठी कसा करायचा, याचा अचूक हिशोब मांडते.

मेजर इक्बालचे अपत्य

आदित्य धर यांच्या 'धुरंधर' (आणि त्याचा पुढील भाग 'धुरंधर: द रिव्हेंज') या चित्रपटांच्या विश्वात, मेजर इक्बाल (अर्जुन रामपाल यांची भूमिका) हे पात्र इल्यास काश्मिरीसारख्या वास्तविक जगातील दहशतवादी सूत्रधारांवर आधारित एक निर्दयी आणि उच्च-पदस्थ ऑपरेटिव्ह म्हणून साकारले गेले आहे. हा चित्रपट प्रामुख्याने भू-राजकीय संघर्ष, हेरगिरी आणि जबरदस्त ॲक्शनवर आधारित असला, तरी मेजर इक्बाल यांची विशेष गरजा असलेली मुलगी (जिला 'डाऊन सिंड्रोम' आहे आणि जिची भूमिका अभिनेत्री अहिदा सरमाई हिने साकारली आहे) हे पात्र कथानकात एक अत्यंत सखोल आणि बहुआयामी साहित्यिक व कथा-रचनेचा घटक म्हणून काम करते. रूपकात्मकदृष्ट्या, मेजर इक्बाल हे एक निर्माते आहेत. ते अत्यंत अस्थिर आणि विध्वंसक दहशतवादी गटांची (मॉड्यूल्सची) निर्मिती करतात, त्यांचे संगोपन करतात आणि त्यांना दिशा देतात. तथापि, हे प्रतिनिधी आणि दहशतवादी गट मुळातच अस्थिर, अनियंत्रित आणि दोषपूर्ण प्रणाली आहेत, ज्या शेवटी एका निरोगी आणि शांततापूर्ण जगात टिकून राहू शकत नाहीत. याउलट, त्यांचे स्वतःचे जैविक अपत्य निष्पाप आणि निर्मळ आहे, परंतु ती अशा स्थितीत जन्माला आली आहे ज्यामुळे ती पूर्णपणे परावलंबी आणि असुरक्षित आहे. हे रूपक त्यांच्या निर्मितीमधील द्वैत अधोरेखित करते: दहशतवादी गट - वैचारिक राक्षस ज्यांची ते अत्यंत बारकाईने उभारणी करतात आणि जे जगात अराजकता पसरवतात; जैविक अपत्य - एक नाजूक आणि निष्पाप जीव ज्याला अत्यंत काळजीची गरज असते. हा विरोधाभास त्यांच्या विकृत मानसिकतेवर प्रकाश टाकतो.ते एका बाजूला आपल्या असुरक्षित जैविक अपत्याचे अत्यंत कोमलतेने आणि आक्रमकपणे रक्षण करण्यास सक्षम आहेत, तर त्याच वेळी ते माथेफिरू बनवलेल्या तरुणांना (जी त्यांची वैचारिक 'मुले' आहेत) अशा परिस्थितीत पाठवतात जिथे ते मोठ्या प्रमाणावर जीवितहानी घडवून आणतात आणि स्वतःही हिंसक अंताला सामोरे जातात. मेजर इक्बालच्या व्यक्तिरेखेतील एक मुख्य पैलू म्हणजे त्याचे त्याचे वडील जहांगीर (सुविंदर विकी यांनी साकारलेली भूमिका) यांच्याशी असलेले नाते. त्याचे वडील सतत त्याला मानसिक आणि शाब्दिक छळाला सामोरे जाण्यास भाग पाडतात; ते त्याच्या अपयशाची थट्टा करतात आणि इक्बालला अपमानित करण्यासाठी त्याच्या 'डाऊन सिंड्रोम'च्या निदानाचे एक हत्यार म्हणून वापर करतात. पितृसत्ताक पद्धतीतील हे विषारी चक्र 'प्रॉक्सी' (परोक्ष) दहशतवादी नेटवर्कच्या कार्यपद्धतीशी तंतोतंत जुळते: ही नेटवर्क्स खोलवर रुजलेली आघातजन्य दुखापत (trauma),ऐतिहासिक द्वेष आणि शोषणातून निर्माण होतात आणि एका पिढीतील सूत्रधारांकडून (handlers) पुढच्या पिढीकडे हस्तांतरित केली जातात. मेजर इक्बाल या अत्याचाराची साखळी केवळ आपल्या मुलीसोबतच्या खाजगी क्षणांतच तोडतो आणि तिच्यावर प्रेम करतो. मात्र, वडिलांकडून मिळालेला पिढ्यानपिढ्या चालत आलेला द्वेष, राग आणि मानसिक आघात तो हिंसक अतिरेकी विचारसरणीच्या प्रसारासाठी आणि दहशतवादी भरतीसाठी वापरतो. त्याने निर्माण केलेल्या दहशतवादी नेटवर्क्समधील 'विकृती' हे त्याच्या वडिलांनी त्याच्यावर लादलेल्या आंतरिक भावनिक विकृतीचेच थेट प्रतिबिंब आहे. प्रेक्षकांच्या लक्षात येते की, मेजर इक्बालसारख्या बहुआयामी खलनायकाला एक संवेदनशील आणि विशेष गरजा असलेले मूल (मुलगी) देऊन, त्याला केवळ एक साचेबद्ध किंवा 'कार्डबोर्ड' खलनायक बनण्यापासून वाचवले आहे. यामुळे त्याचे एक मानवी रूप समोर येते—एक असा माणूस जो आपल्या आईचे रक्षण करतो आणि मुलीला मायेने जवळ घेतो—आणि याच गोष्टीमुळे 'एंजल ऑफ डेथ' (मृत्यूचा दूत) म्हणून त्याची सार्वजनिक कृत्ये अधिकच भयावह वाटतात. हे एक कठोर वास्तव अधोरेखित करते की, सीमापार हिंसाचार घडवून आणणारे सूत्रधार हे काही चेहरा नसलेले राक्षस नसतात; ते हाडामांसाची माणसे असतात जी प्रेमाची भावना केवळ आपल्या जवळच्या रक्ताच्या नात्यापुरती मर्यादित ठेवतात, तर दुसरीकडे इतरांची कुटुंबे उद्ध्वस्त करण्यासाठी कृत्रिम आणि विनाशकारी 'अपत्ये' (दहशतवादी गट/मॉड्यूल्स) सक्रियपणे तैनात करतात.

"बशीर"

आदित्य धर यांच्या 'धुरंधर: द रिव्हेंज' (२०२६) या हेर-कथेवर आधारित (spy-thriller) चित्रपट-मालिकेत, मेजर इक्बालच्या घरातील कौटुंबिक घडामोडी या खुद्द पाकिस्तानच्या स्थितीचे एक प्रभावी 'मॅक्रो-अ‍ॅलेगरी' (मोठ्या व्यवस्थेचे रूपक) म्हणून काम करतात. मनोहर प्रसाद जोशी यांनी साकारलेल्या "बशीर" या पात्राकडे एका 'मोडकळीस आलेल्या व्यवस्थेला आधार देणारा मूक आधारस्तंभ' म्हणून पाहण्याचा तुमचा दृष्टिकोन अगदी अचूक आहे.

जेव्हा तुम्ही ब्रिगेडियर जहांगीर (सुविंदर विकी) यांच्यासोबत बशीरच्या पात्राची मांडणी बारकाईने पाहता, तेव्हा त्यातील प्रतीकात्मकता अत्यंत स्पष्ट होते:

बशीरच्या पात्राचे प्रतीकात्मक महत्त्व समजून घेण्यासाठी, तो कोणाची काळजी घेत आहे हे पाहणे गरजेचे आहे. ब्रिगेडियर जहांगीर हे पाकिस्तानच्या लष्करी व्यवस्थेतील त्या 'जुन्या फळीचे' (Old Guard) प्रतिनिधित्व करतात, जी विषारी बनली आहे, जिचा प्रभाव ओसरत चालला आहे आणि जी अक्षरशः विकलांग झाली आहे.ते एकाकी, कडवट आणि अत्यंत अपमानास्पद वागणूक देणारे आहेत; ते सतत त्यांचा मुलगा मेजर इक्बाल (जो आयएसआयचा सक्रिय घटक आहे) याला त्याच्या अपयशाबद्दल आणि व्यावसायिक प्रतिष्ठेच्या अभावाबद्दल हिणवत असतात.जहांगीर अशा एका राष्ट्राचे प्रतिनिधित्व करतात जे संरचनात्मकदृष्ट्या पंगू झाले आहे, स्वतःहून पुढे जाण्यास असमर्थ आहे, तरीही अहंकारी भाषा आणि अंतर्गत गटबाजीने पूर्णपणे ग्रासलेले आहे.बशीर हा एक शांत काळजीवाहू आहे जो या गोंधळलेल्या आणि ऱ्हास होत चाललेल्या घराचा कारभार चालवतो. तोच पायाभूत सुविधांचे (उदा. नळाचे पाणी किंवा प्लंबिंगच्या समस्या, ज्याबद्दल जहांगीर नेहमीच ओरडत असतात) व्यवस्थापन करतो.

चित्रपटाच्या व्यापक राजकीय पटलावर, बशीर अशा अदृश्य आणि बिगर-सरकारी घटकांचे प्रतिनिधित्व करतो जे दिवाळखोर किंवा कमकुवत झालेल्या व्यवस्थेला पूर्णपणे कोसळण्यापासून वाचवतात. यात खालील गोष्टींचा समावेश होत

छुपी जाळी—जसे की 'सब-स्टेट हँडलर्स' (स्थानिक पातळीवर काम करणारे सूत्रधार), हवाला ऑपरेटर (चित्रपटाच्या कथानकात उल्लेखलेले खानानी बंधूंसारखे) आणि अंडरवर्ल्डशी असलेली भागीदारी—जी पडद्यामागून 'घाणेरडी कामे' (dirty work) करते, तर लष्करी उच्चभ्रू वर्ग केवळ दिखाऊपणा करत असतो.

शांत आणि निनावी नोकरशाही तसेच कामगार वर्ग, जे सत्ताधारी उच्चभ्रू वर्गाचा विषारीपणा आणि कटुता सहन करतात; हे लोक घर (किंवा देश) आतून कोसळत असतानाही ते व्यवस्थित चालल्याचा आभास टिकवून ठेवतात.

जेव्हा मेजर इक्बालचा राग अनावर होतो आणि तो स्वतःच्याच वडिलांची हत्या करतो, तेव्हा या परिस्थितीतील शोकांतिका पूर्णपणे स्पष्ट होते. अंतर्गत हिंसाचार रोखण्यात बशीरला आलेले अपयश हे दर्शवते की, हे "अदृश्य घटक" जरी एक विस्कळीत स्थिती (status quo) टिकवून ठेवू शकत असले, तरी जेव्हा लष्करी यंत्रणाच हताशपणा आणि रागापोटी स्वतःचाच विनाश करू लागते, तेव्हा हे घटक पूर्णपणे हतबल ठरतात.

मोठ्या आवाजाच्या आणि अत्यंत तणावपूर्ण अशा या ॲक्शन चित्रपटात हा एक अतिशय प्रभावी 'अंतर्निहित अर्थ' (subtext) आहे; यातून हे दिसून येते की, राज्याची सर्वात मोठी कमकुवत बाजू केवळ बाह्य धोके ही नसून, ती अशा अदृश्य आधारस्तंभांवरील तिची पूर्ण अवलंबित्व ही आहे, ज्यांच्याशी ती नेहमीच गैरवर्तन करत असते.

"कलियाट्टम" (१९९७)

जयराज दिग्दर्शित "कलियाट्टम" (१९९७) हा चित्रपट विल्यम शेक्सपिअरच्या 'ओथेलो' या नाटकाचे सर्वोत्तम चित्रपट-रूपांतर मानला जातो. एलिझाबेथन काळातील ही अभिजात शोकांतिका केरळमधील उत्तर मलबारच्या पारंपरिक "थेय्यम" (Theyyam) या कलाप्रकाराच्या पार्श्वभूमीवर मांडून, या चित्रपटाने मानवी स्वभावदोष आणि खोलवर रुजलेली सांस्कृतिक प्रतीके यांचा अतिशय प्रभावीपणे मेळ घातला आहे.

सुरेश गोपी यांनी साकारलेल्या कन्नन पेरुमलयनच्या भूमिकेसाठी त्यांना 'सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा राष्ट्रीय पुरस्कार' मिळाला आणि तो अगदी योग्यच होता. 'कलियाट्टम'पूर्वी गोपी यांची ओळख प्रामुख्याने एक 'ॲक्शन सुपरस्टार' अशी होती. दिग्दर्शक जयराज यांनी त्यांची ती आक्रमक प्रतिमा बाजूला सारून, त्यांच्या अभिनयातील संयत आणि संवेदनशील पैलू प्रभावीपणे समोर आणले.पेरुमलयन हा एक अत्यंत आदरणीय थेय्यम कलाकार आहे जो रंगमंचावर साक्षात देवाचे रूप धारण करतो; मात्र रंगमंचाबाहेर तो प्रचंड सामाजिक असुरक्षितता, चेहऱ्यावरील व्रण आणि स्वतःचे रूप व जात यांबद्दलच्या न्यूनगंडामुळे ग्रासलेला माणूस असतो. अत्यंत प्रेमळ पतीपासून ते ईर्ष्येच्या वेदनादायी विषामुळे ग्रासलेल्या माणसापर्यंतचा गोपी यांचा प्रवास विलक्षण आहे. चित्रपटाच्या उत्तरार्धात त्यांच्या अभिनयाचा कस लागतो, जिथे थेय्यम विधीचे दैवी वैभव एका हृदयद्रावक वैयक्तिक शोकांतिकेत विलीन होते.

दिग्दर्शक-लेखक लाल यांनी 'पनियान'ची भूमिका साकारून अभिनयाच्या क्षेत्रात असाधारण पदार्पण केले; ही भूमिका शेक्सपिअरच्या साहित्यातील सर्वात क्रूर खलनायक 'इयागो'च्या समकक्ष आहे. चित्रपटात पनियान हा एक 'कोमाली' (थेय्यम परंपरेतील विदूषक) आहे.लाल यांनी या भूमिकेतून एक अंगावर काटा आणणारी, स्थानिक संदर्भांशी जोडलेली दुष्टता पडद्यावर साकारली आहे. तो वरकरणी एक निरुपद्रवी विदूषक वाटत असल्याने, कोणालाही संशय न येता पेरुमलयनच्या मनात विषारी विचार पेरण्याचे काम त्याचे पात्र सहजपणे करते. लाल यांनी पनियानची भूमिका साकारताना केवळ वरकरणी दिसणारी कार्टूनसारखी दुष्टता न दाखवता, एका थंड आणि पद्धतशीर द्वेषाचे दर्शन घडवले आहे—जो द्वेष प्रतिष्ठित 'थीचामुंडी' (अग्नी-थेय्यम) भूमिकेसाठी डावलले गेल्यामुळे निर्माण झाला होता. गावातील जमीनदाराची उच्चकुलीन मुलगी असलेल्या तमाराच्या भूमिकेत, मंजू वॉरियरने चित्रपटाला एक शुद्ध, भावनिक आधार दिला आहे. तिच्या अभिनयात, आपल्या शक्तिशाली वडिलांचा विरोध झुगारून एका सामाजिक-आर्थिकदृष्ट्या वंचित कलाकाराशी लग्न करण्याच्या तीव्र स्वातंत्र्याचा आणि पूर्ण निरागसतेचा समतोल साधला आहे.वॉरियरने तमाराच्या बदलत्या भावना अत्यंत सूक्ष्मतेने साकारल्या आहेत; ती आपल्या पतीबद्दलच्या आनंदी आदरापासून ते पूर्ण गोंधळापर्यंत आणि शेवटी, जेव्हा तिला कळते की तिचा प्रियकर एक मारेकरी बनला आहे, तेव्हा तिच्या मनात असहाय्य भीती निर्माण होते. तिचे बोलके डोळे डेस्डेमोनाच्या अयोग्य नशिबाची भीषण शोकांतिका प्रभावीपणे मांडतात.

बलराम मट्टन्नूर यांचे प्रभावी पटकथा लेखन शेक्सपिअरच्या मूळ संकल्पनांना (motifs) अत्यंत प्रभावी अशा दृश्य रूपकांमध्ये रूपांतरित करते.चित्रपटात वारंवार दिसणारे एक दृश्य-प्रतीक म्हणजे 'पनियान'चे मध्यरात्रीच्या वेळी हातात जड आणि धगधगती मशाल घेऊन फिरणे.जेव्हा तो आपल्या कुटील कारस्थानांची आखणी करत गावातून फिरतो, तेव्हा ही मशाल त्याच्या अंधाऱ्या आणि गुपित हालचालींवर प्रकाश टाकते ही ज्योत 'पनियान'ने पेटवलेल्या मत्सर आणि अराजकतेच्या विनाशकारी आगीचे प्रतीक आहे. 'पेरुमलयन'ला 'थीचामुंडी' (Theechamundi) थेय्यमच्या पवित्र अग्नीचा सामना करावा लागत असला, तरी कपट-कारस्थानांची अनियंत्रित आणि विनाशकारी आग मात्र 'पनियान'च्या नियंत्रणात असते. जेव्हा जेव्हा तो ती मशाल हातात घेतो, तेव्हा तो रूपकात्मकरीत्या 'पेरुमलयन'चे मन आणि त्याचे सुखी संसार-विश्व आगीच्या भक्ष्यस्थानी टाकत असतो.

'कलियट्टम' या शीर्षकाचा शब्दशः अर्थ "देवाचा खेळ" असा होतो. हे शीर्षक अनेक पदर असलेला रूपकात्मक अर्थ दर्शवते थेय्यममध्ये, एक मानवी कलाकार विशिष्ट वेशभूषा आणि मुखवटा धारण करतो आणि त्याद्वारे साक्षात देवतेचे रूप धारण केल्याचे मानले जाते. हा चित्रपट या द्वैतावर (duality) मोठ्या प्रमाणावर भाष्य करतो: खरे सूत्रधार कोण आहे? जेव्हा 'पेरुमलयन' देवाचे रूप धारण करतो तेव्हा त्याला संपूर्ण प्रदेशाचा आदर मिळतो; परंतु स्वतःच्या नश्वर मनाच्या ठिसूळ आणि दोषपूर्ण स्वभावासमोर मात्र तो पूर्णपणे असहाय्य ठरतो. या धार्मिक सादरीकरणासाठी संहिता आणि नृत्य-हालचालींचे काटेकोर पालन करणे आवश्यक असते; परंतु पडद्यामागे 'पनियान' स्वतःचाच एक काळा 'खेळ' रचत असतो आणि खऱ्या माणसांच्या आयुष्याला बाहुल्यांप्रमाणे नियंत्रित करत असतो.शेक्सपिअरच्या मूळ कथानकात, हरवलेला रुमाल 'डेस्डेमोना'च्या नशिबाचा फैसला करतो. 'कलियट्टम'मध्ये, या रुमालाची जागा अत्यंत सहजतेने एका पवित्र, सोनेरी काठ असलेल्या रेशमी वस्त्राने (पट्टू) घेतली आहे, जे 'पेरुमलयन' 'थमारा'ला भेट म्हणून देतो. जेव्हा पनियान आपली हताश आणि निःसंतान पत्नी चीरमा (एमिलिया) हिला फसवून तो झगा चोरण्यास भाग पाडतो आणि तो झगा त्याचा मदतनीस कांथन (कॅसिओ) याच्या हाती पडेल याची खात्री करतो, तेव्हा तो रेशमी झगा वैवाहिक निष्ठेच्या प्रतीकावरून बदलून व्यभिचाराचा दृश्य 'पुरावा' बनतो.

चित्रपटाचा शेवट एका अविस्मरणीय दृश्याने होतो. जेव्हा सत्य उघडकीस येते, तेव्हा पेरुमलयान पानियानला जीवे मारून नव्हे, तर एका जड दगडाने त्याचे पाय चिरडून शिक्षा देतो; अशा प्रकारे, चपळाईने नाचणाऱ्या त्या विदूषकाला तो आयुष्यभरासाठी अपंगत्व बहाल करतो जे त्याच्या विकृत आत्म्याचेच जणू प्रतिबिंब असते.त्यानंतर, पेरुमलयान आपली पवित्र पदे कांथनकडे सोपवतो आणि 'थीचामुंडी' (Theechamundi)थेय्यमच्या धगधगत्या विधी-अग्नीत प्रवेश करतो. हा एक अत्यंत प्रभावी आणि अर्थपूर्ण समारोप आहे: अज्ञानाच्या अंधारात असताना घडलेल्या सांसारिक पापांचे क्षालन करण्यासाठी, तो नश्वर मानव स्वतःच्या अपराधी भावनेच्या ओझ्याखाली दबून थेट अग्नीत चालत जातो.

'द डेव्हिल्स डबल'

ली तमाहोरी यांचा 'द डेव्हिल्स डबल' (२०११) हा एक आकर्षक आणि अत्यंत अस्वस्थ करणारा चित्रपट आहे.हा चित्रपट वास्तविक पाहता लतीफ याहिया (डॉमिनिक कूपर यांनी साकारलेली भूमिका) या इराकी सैनिकाच्या आत्मचरित्रात्मक दाव्यांवर आधारित आहे, ज्याला सद्दाम हुसेनचा कुख्यात मोठा मुलगा उदय याचा 'फिदाय' (गोळ्या झेलणारा किंवा बॉडी डबल) बनण्यास भाग पाडले जाते.कथेतील मुख्य तणाव हा आहे की, लतीफ—आणि त्याचा अंगरक्षक सलीम—उदयच्या रोजच्या व्यसनांच्या चक्रातून कसे वाचतात. हा चित्रपट उदयच्या भयंकर प्रतिष्ठेपासून दूर पळत नाही: त्याचे बेसुमार अमली पदार्थांचे सेवन, किरकोळ अपमानावरून होणारा त्याचा अचानक प्राणघातक हिंसाचार आणि बगदादच्या रस्त्यांवर फिरून शाळकरी मुलींचे किंवा लग्नाच्या दिवशी नववधूंचे अपहरण करण्याची त्याची भयानक सवय. लतीफची सामना करण्याची पद्धत म्हणजे पूर्णपणे अलिप्तता. त्याला आपला तिरस्कार गिळून एका सावलीत रूपांतरित व्हावे लागते. दुसरीकडे, सलीम हा उदयच्या खऱ्या जवळच्या वर्तुळातील दुःखद वास्तवाचे प्रतिनिधित्व करतो—असे पुरुष ज्यांनी जगण्यासाठी आणि ऐषआरामासाठी आपला आत्मा विकला होता, जे सतत सावधगिरीने वावरत होते, कारण त्यांना माहित होते की उदयची "मैत्री" रात्रीच्या जेवणापर्यंत मृत्यूच्या आदेशात बदलू शकते.सद्दाम हुसेन (फिलिप क्वास्ट यांनी अत्यंत संयमाने साकारलेली भूमिका) यांना चित्रपटात जवळजवळ एका पौराणिक, दूरस्थ देवाप्रमाणे वागवले आहे. जेव्हा ते पडद्यावर दिसतात, तेव्हा वडील आणि मुलगा यांच्यातील फरक स्पष्टपणे दिसून येतो. सद्दामला एक हिशेबी, थंड डोक्याचा हुकूमशहा म्हणून चित्रित केले आहे, जो आपल्या मुलाच्या निष्काळजी, बेताल वागण्यामुळे खूप लाजीरवाणा होतो. या नात्यामुळे वास्तववादाचा एक स्तर निर्माण होतो: उदयचे सर्वात तीव्र संताप अनेकदा वडिलांची मान्यता मिळवण्याच्या अंतर्निहित तीव्र इच्छेतून आलेले असतात, ज्यामुळे तो आणखीनच अस्थिर बनतो.'द डेव्हिल्स डबल'मधील स्त्रियांना मोठ्या प्रमाणावर क्रूर पुरुषसत्ता आणि हुकूमशाहीच्या दुर्दैवी बळी म्हणून चित्रित केले आहे. मुख्य स्त्री पात्र म्हणजे सरब (लुडिव्हिन सॅग्नियर यांनी साकारलेली), उदयची छळलेली उपपत्नी. सरब एक झुंजार व्यक्तिमत्व आहे. ती आपल्या लैंगिकतेचा वापर चलन आणि ढाल म्हणून करते, आणि राजवाड्याच्या धोकादायक दालनांमधून मार्ग काढते. लतीफसोबतची तिची केमिस्ट्री त्या भयावहतेतून एक क्षणिक, रोमँटिक दिलासा देते, पण हा चित्रपट आपल्याला वास्तववादीपणे आठवण करून देतो की उदयच्या जगात कोणत्याही स्त्रीला स्वतःचे खरे स्वातंत्र्य नाही. त्यांना वापरण्यासाठी, फेकून देण्यासाठी किंवा देवाणघेवाण करण्यासाठी असलेल्या वस्तूंप्रमाणे वागवले जाते.या चित्रपटाचा मुख्य आधारस्तंभ डॉमिनिक कूपर आहे. दुहेरी भूमिका साकारणे हा अभिनयातील एक कुप्रसिद्ध अवघड सापळा आहे, पण कूपरने तो सहजतेने पार पाडला आहे, आणि दोन पूर्णपणे भिन्न शारीरिक व मानसिक व्यक्तिमत्त्वे साकारली आहेत. लतीफ याहियाच्या भूमिकेत: तो शांत, कठोर आणि अत्यंत नैतिक आहे. त्याच्या डोळ्यांत एका ओलिसाचे थकवणारे ओझे आहे, ज्याला माहित आहे की एक चुकीची नजर त्याच्या संपूर्ण कुटुंबाच्या हत्येला कारणीभूत ठरू शकते.उदय हुसेनच्या भूमिकेत: कूपर एका उन्मादी, पुढे आलेले दात असलेल्या, कर्कश आवाजाच्या राक्षसात रूपांतरित होतो. तो उदयला केवळ एका सामान्य चित्रपटातील खलनायकाच्या रूपातच नव्हे, तर अफाट संपत्ती, आवेग नियंत्रणाच्या गंभीर समस्या आणि शून्य सहानुभूती असलेला, अत्यंत अस्थिर, प्रौढ लहान मुलाच्या रूपात चित्रित करतो.जेव्हा कूपर स्वतःसोबतच पडद्यावर दिसतो, तेव्हा ते केवळ एक दृश्यात्मक युक्ती आहे असे वाटत नाही. तुम्हाला शक्तीच्या समीकरणाची तीव्र जाणीव होते: शिकारी (उदय) आणि त्याचे अनुकरण करू पाहणारी अडकलेली शिकार (लतीफ).

दिग्दर्शक ली तमाहोरी ('वन्स वेअर वॉरियर्स' आणि 'डाय अनदर डे' साठी ओळखले जाणारे) ८० च्या दशकाच्या उत्तरार्धातील आणि ९० च्या दशकाच्या सुरुवातीच्या बगदादला एक अतिशय विशिष्ट दृश्य पोत देतात. चित्रपटाचे निर्मिती मूल्य सर्वोत्तम प्रकारे डोळे दिपवणारे आहे. तमाहोरी पडदा अक्षरशः आणि लाक्षणिक अर्थाने सोन्याने न्हाऊ घालतात. राजवाडे हे हुकूमशाहीच्या संपत्तीचे भडक, अतिरंजित प्रदर्शन आहेत.सोन्याचा मुलामा दिलेल्या एके-४७, संगमरवरी फरश्या, विदेशी प्राणी आणि चकचकीत इटालियन स्पोर्ट्स कार, जे दरवाजाबाहेरील इराकच्या धूळभरल्या, युद्धग्रस्त रस्त्यांच्या पार्श्वभूमीवर तीव्र विरोधाभास निर्माण करतात. 'द डेव्हिल्स डबल'ला जर तुम्ही निरंकुश सत्ता माणसाला पूर्णपणे भ्रष्ट कशी करते याचा एक मानसशास्त्रीय व्यक्तिरेखा अभ्यास म्हणून पाहिले, तर डॉमिनिक कूपरच्या उत्कृष्ट अभिनयाने साकारलेला हा एक खिळवून ठेवणारा, थक्क करणारा चित्रपट आहे.

ब्रिगेडियर जहांगीर:-पाकिस्तानचे भीषण वास्तव

ब्रिगेडियर जहांगीर:-पाकिस्तानचे भीषण वास्तव

आदित्य धर दिग्दर्शित 'धुरंधर २' (Dhurandhar: The Revenge) या चित्रपटात सुविंदर विकी यांनी साकारलेली ब्रिगेडियर जहांगीर ही व्यक्तिरेखा केवळ एक पात्र नसून, ती सध्याच्या पाकिस्तानच्या दुरावस्थेचे आणि तिथल्या जळजळीत राजकीय-सामाजिक वास्तवाचे एक उत्कृष्ट रूपक (Metaphor) म्हणून मांडली आहे.

दिग्दर्शकाने अत्यंत हुशारीने या पात्राच्या सवयी, त्याची शारीरिक स्थिती आणि त्याचे वागणे याद्वारे संपूर्ण देशाची स्थिती प्रेक्षकांसमोर उभी केली आहे.

चित्रपटात ब्रिगेडियर जहांगीर सतत आजारी, कमकुवत आणि वेन्टिलेटर/ऑक्सिजन सपोर्टवर दाखवला आहे. हे थेट पाकिस्तानच्या सध्याच्या आर्थिक परिस्थितीचे रूपक आहे. ज्याप्रमाणे जहांगीर कृत्रिम श्वासोच्छवासाशिवाय (Ventilator) जगू शकत नाही, त्याचप्रमाणे सध्याचा पाकिस्तान हा आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी (IMF), चीन आणि इतर देशांकडून मिळणाऱ्या परदेशी कर्जाच्या 'कृत्रिम ऑक्सिजन'वर कसातरी जिवंत आहे, हे यातून स्पष्ट होते.

ब्रिगेडियर जहांगीर हा चित्रपटात नेहमीच निराश, चिडलेला आणि मानसिकदृष्ट्या अस्वस्थ दिसतो. हे पाकिस्तानमधील अंतर्गत गोंधळ, सतत बदलणारी सरकारे, लष्कर आणि जनतेमधील वाढता संघर्ष आणि संपूर्ण देशात पसरलेले अराजकतेचे वातावरण दर्शवते. देश म्हणून जी हतबलता पाकिस्तान आज अनुभवत आहे, तीच हतबलता जहांगीरच्या चिडचिडीतून व्यक्त होते.

त्याचे सतत आणि अतिप्रमाणात दारू पिणे हे पाकिस्तानच्या राज्यकर्त्यांच्या आत्मघातकी धोरणांचे प्रतीक आहे. स्वतःचे प्रश्न सोडवण्याऐवजी वास्तवाकडे डोळेझाक करणे, दहशतवादाला खतपाणी घालत राहणे आणि स्वतःच्याच विनाशाकडे वाटचाल करणे, ही प्रवृत्ती जहांगीरच्या व्यसनातून दिग्दर्शकाने हुशारीने अधोरेखित केली आहे.

जहांगीरचे आपल्या मुलासोबतचे (मेजर इक्बाल) अत्यंत खराब आहेत आणि तो त्याला सतत कोसताना दिसतो. यात एक मोठा राजकीय संदेश दडला आहे. येथे 'मुलगा' म्हणजेच पाकिस्तानने भारताच्या विरोधात वापरण्यासाठी स्वतः तयार केलेल्या दहशतवादी संघटना आणि कट्टरपंथी घटक आहेत. आज तोच 'मुलगा' (दहशतवाद) उलटून आपल्याच जन्मदात्याला (पाकिस्तानला) डसत आहे. स्वतः निर्माण केलेल्या या भस्मासुरामुळे पाकिस्तान आज अंतर्गत सुरक्षेच्या बाबतीत पूर्णपणे होरपळून निघत आहे आणि हीच खंत जहांगीरच्या तोंडून शाप आणि शिव्यांच्या रूपात बाहेर पडते

 धर यांनी थेट राजकीय भाषणबाजी न करता ब्रिगेडियर जहांगीरच्या पात्राचा वापर करून एका एकेकाळच्या शक्तिशाली लष्करी अधिकाऱ्याचे लाचार आणि जर्जर रूप दाखवले आहे, जे आजच्या पाकिस्तानच्या दुरवस्थेचे हुबेहूब चित्र आहे.

याच जहांगीरबद्दल आणि या चित्रपटातील आणखी काही दृश्यात्मक रूपकांबद्दल थोडसं!!!!

पण पुढच्या लेखात तोपर्यंत 

क्रमशः 

MISS YOU ABU

उद्या दि.३० मे 2021 रोजी आमच्या लाडक्या "अभिषेक भार्गव" ला ज्याला प्रेमाने आम्ही सगळे "अबु" म्हणायचो त्याला जाऊन एक वर्ष पूर्ण होत आहे. फारच तरुण वयात तो आम्हा सगळ्यांना सोडून निघून गेला.विलेपार्ले विधानसभेमधला "भाजप" चा एक उत्साही कार्यकर्ता आणि सर्वांचा लाडका असलेला अभिषेक भार्गव माझा ही खूप जवळचा मित्र होता.आमच्यासारख्या स्थूल प्रवृत्ती व्यक्तींना चिडवण्यासाठी एक शब्द नेहमी वापरला जातो आणि तो म्हणजे "बटाटा"!!! पण बर्‍याच लोकांना हे माहिती नाहीये किंवा असेल ही की बटाटा हे एक बहुआयामी कंदमुळ आहे.बटाटा मटणात चालतो आणि उपवासालाही चालतो. प्रत्येक भाजीत बटाटा वापरला जाऊ शकतो.त्यातही आपले अस्तित्व कधीच सोडत नाही. मुंबईची ओळख असलेला "वडापाव"चा महत्त्वाचा घटक म्हणजे बटाटा.अगदीच काही खायला नसेल तर एक बटाटा उकडून त्याला तिखट-मीठ लावून खाल्लं तरी पोट भरू शकते.असा हा बहुआयामी बटाटा!!! आमचा अबूही तसाच अगदी बहुआयामी.कोणतेही काम असो अबू कधी कुठल्याच कामाला नाही बोलला नाही. तो एक यशस्वी उद्योजक होता, एक हाडाचा कार्यकर्ता होता.फार तरूण वयात तो प्रभाग क्रमांक ८५ चा अध्यक्ष झाला आणि तिथेही त्याने फार उल्लेखनीय कामगिरी केली.पार्ले महोत्सवाचा तर तो कित्येक वर्ष अविभाज्य अविभाज्य घटक होता. परागजींच्या अत्यंत विश्वासातल्या कार्यकर्ता वर्तुळापैकी तो एक सर्वात तरुण कार्यकर्ता होता आणि हे सगळे त्याने आपल्या मेहनतीने आणि आपल्या गोड स्वभावाने कमावले होते. खानदानी श्रीमंत असला नीगर्वी होता. सर्वांशी मिळून मिसळून वागायचा.सर्वांची थट्टा मस्करी तर करायचाच पण स्वतःवरची थट्टा मस्करी हसत मुखाने सहन करायचा.कधी कोणाशी भांडण झाले तरी ते भांडण पुढच्या क्षणी विसरून त्या माणसाची सलगीने वागायचा.म्हणूनच आज तो  आपल्यात नाही हे खरे वाटत नाही.आजही त्याच्या आठवणीने अनेकांचे डोळे पाणावतात. विशेषतः त्याला मानसपुत्र मानणाऱ्या श्रीकृष्ण आंबेकरांचे.आजच माझी त्यांची भेट झाली होती तेव्हा त्याच्या आठवणीने आंबेकरजी गहिवरून गेले.असा होता आमचा अबू. उद्या दि.३० मे 2021 रोजी अबूच्या प्रथम स्मृती दिनानिमित्त विलेपार्ले विधानसभेच्या वतीने खासदार पूनम महाजन निर्मित "मोक्षरथ लोकार्पण सोहळा" सकाळी १० वाजता उत्कर्ष मंडळ,विले पार्ले(पू.) येथे आयोजित करण्यात आला आहे. FACEBOOKच्या माध्यमातून तो LIVE सगळ्यांना दिसू शकणार आहे.मला याची खात्री आहे की आमच्या लाडक्या अबूवर प्रेम करणारे व त्याला ओळखणारे अनेक जण उद्या FACEBOOKच्या माध्यमातून नक्कीच हा सोहळा बघतील आणि हीच आमच्या लाडक्या अबूला एक विनम्र आदरांजली असेल......

MISS YOU ABU.....